Yazılı Edebiyat Nedir? Özellikleri Nelerdir?

Yazılı edebiyat, duygu ve düşüncelerin, şekil ve sembollerden oluşan yazıyla ifadesidir. Türkler arasında yazının kullanılmaya başlamasıyla ortaya çıkan döneme “yazılı edebiyat dönemi ” denmiştir ancak yazının kullanılması, sözlü edebiyat geleneğini ortadan kaldırmış değildir; sözlü edebiyat, varlığını kesintisiz olarak sürdürmeye devam etmiştir.

Türklerin yazılı edebiyatı 8. yüzyılda taşların üzerinde yazılan Göktürk alfabesiyle yazılan Göktürk Kitabeleri’yle başlar. Göktürk yazısının 8. yüzyılda ortaya çıktığı bilinmektedir. Eski Tük yazısı olan bu yazıya karakter benzerliğinden dolayı runik (oyma) Türk yazısı da denir. Göktürk alfabesi 38 harften oluşur. Bunların 4’ü ünlü, 34’ü ünsüzdür. Ünsüzlerin çoğunun birden çok harfle gösterilmesi söz konusudur. Göktürk harfleri keskin, düz çizgilerden oluşur ve birbirinden ayrı yazılır. Kelimeler sağdan sola doğru yazılır ve kelimeler arasına “:” işareti konur.

Yazılı edebiyat Göktürk yazıtları ve Uygur metinleri olmak üzere iki başlık altında incelenir.

A. Göktürk Yazıtları

Türk edebiyatının bilinen ilk yazılı metinleri, Orhun Anıtları’dır  (Göktürk Kitabeleri). Günümüzden 1200 yıl önce oluşturulan bu yazıtlar, Türkçenin en eski yazılı metinleri olarak ele alınmış, anlatımının içtenliği ve akıcılığı; dilinin yalın ve derinlik taşıması yönünden de işlenmiş, gelişmiş bir edebiyat ürünü olarak kabul edilmiştir.

Bu yazıtlar içeriğiyle Şamanizm inancını ve göçebe kültürünü yansıtır. Bu yazıtlara Türkler bengü taşı demiştir. “Sonsuz (edebî)” anlamına gelen “bengü” sözü, göçebe kültürü açısından dinsel bir kavramdır. Ayrıca yazıtlarda “kağan” tanrısal güce sahip bir kişi olarak anlatılmıştır, bu da göçebe yaşamda yöneticiye ne kadar çok değer ve önem verildiğinin bir göstergesidir. Göktürk Yazıtları üç abideden olusur.

1. Vezir Tonyukuk Anıtı: 720 yılında Vezir Tonyukuk tarafından  dikilip yazılmıştır. Eser, anı-tarih karışımı bir metindir.

2. Kül Tigin Anıtı: 732 yılında Bilge Kağan tarafından diktirilmiş ve Yolug Tigin tarafından yazılmıştır.

3. Bilge Kağan Anıtı: 735’te Bilge Kağan’ın oğlu Tenri Kağan diktirmiş ve Yolug Tigin yazmıştır.

B. Uygur Metinleri

Uygur yazısıyla oluşturulan metinlerdir. Uygur yazısı 18 harften oluşur. Bu yazı sisteminde sesleri birbirine yakın olan ünsüzler tek işaretle gösterilir. Bu yazı da sağdan sola doğru yazılır. Göktürk harfleri taş üzerine kazılmaya elverişliyken Uygur (Soğd) harfleri kâğıt üzerine yazılmaya daha uygundur. Bu alfabe ses ve şekil yönünden yetersizdir. Bu harflerde Türkçenin doğru yazılıp okunması güçtür.

9. yüzyıldan itibaren Uygur Türklerine ait olduğu bilinen dinî metinlere rastlanmıştır. Bunlar çoğunlukla kağıt üzerine yazılmış parçalardır. Bu yazıların büyük çoğunluğu dinî bir içeriğe sahiptir. Bu metinlerin başlıcaları şunlardır:

1.Sekiz Yükmek (Sekiz Yığın)
2. Altun Yaruk (Altın Işık)
3. Irk Bitig (Fal Kitabı)
4. Kalyanamkara ve Papamkara (İyi Düşünceli Şehzadeyle Kötü Düşünceli Şehzade)



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.