Vurgu Nedir? Türkçe Kelimelerde Vurgu

Vurgu Nedir?

Vurgu; söz içinde bir heceyi, diğerlerine göre daha yüksek ses tonuyla, söyleyiş süresi uzatılarak, öteki hecelerden daha baskılı ve belirgin bir biçimde söylemektir. Vurgu, konuşurken bir hece üzerine düşen hava şiddeti veya soluk baskısı olarak da tanımlanır. Her dilin özel bir sözcük yapısı ve bu yapının birbirine benzeyen yönleri vardır. Bu yönlerden biri de sözcüklerin söylenişinde seslerin değerini verme, hecelerin vurgusu, uzunluğu – kısalığı gibi özelliklere özen göstermektir. Türkiye Türkçesinde, diğer dillerde olduğu gibi, anlamı etkileyen süre, sınır, durak, vurgu, ton, ezgi gibi parçalar üstü birimler vardır. Fonetikte (sesli anlatım) bir sözcükteki en baskın tonlu sese, vurgulu ses denir. Vurgulu olan hece, diğer hecelere göre daha uzun bir solukla ve daha yüksek bir sesle söylenir. Bu nedenle, vurguyu oluşturan üç temel özellik olan “sesin şiddeti, sesin yüksekliği ve sesin süresi” çok önemlidir.

Sözcükteki bütün vurguların toplamı (vurgulu seslerin bir araya gelerek art arda birleşmeleri) “ton”u; cümledeki tonların toplamı ise, “ezgi”yi meydana getirir.

Vurgu ne işe yarar?

  • Söze duygu değeri katar.
  • Dinleyicinin dikkatini uyandırarak anlamın kavranmasını kolaylaştırır.
  • Sesi, söyleyişi, sözdeki ezgiyi canlandırır.

Türkiye Türkçesinde vurgu, genel olarak son hecede bulunmakla birlikte, kimi durumlarda da ilk ya da orta hecede de bulunabilir.

Vurgu Çeşitleri

1. Yapay vurgu

Konuşana veya kullanışa göre değişen vurgudur. İki türlüdür.

Pekiştirme vurgusu: Duygu ve düşüncenin şiddetini ifade eder.

Ahenk vurgusu: Daha çok hitabet ve şiir okuma sırasında başvurulan, sözün etkisi ve ahengini artıran vurgudur.

Örnek:
Bin atlı akınlarda çocuklar gibi şendik
Bin atlı o gün dev gibi bir orduyu yendik

2. Doğal Vurgu

Konuşana ve kullanışa göre değişmeyen, herkesçe uyulması gereken vurgulardır. Doğal vurgu, dilin yapısı ve anlamıyla doğrudan ilgilidir. Almanca ve İngilizce gibi Batı dillerinde vurgular çok belirgindir, Türkçede ise sözcük vurguları biraz yumuşaktır. Duygusal konuşmaların, coşkulu söylevlerin dışında vurgular kulağa pek batmaz. Üç türlü doğal vurgu vardır: Sözcük vurgusu, grup vurgusu, cümle vurgusu.

a. Sözcük Vurgusu

Sözcükte hangi hecenin diğerlerinden daha şiddetli vurgu taşıdığını gösterir. Türkçede sözcüklerin genellikle son hecesi vurguludur. Sözcük, yapım ekleriyle genişletildikçe vurgu son heceye kayar.

şün, düşünce, düşüncesiz, düşüncesizlik

DİKKAT: Türkçenin genel vurgu sistemine uymayan, vurgusu son hecede olmayan sözcükler de vardır.

  • Bazı coğrafi adlar ve yer adlarında vurgu ilk hecede olur. “Ankara, Türkiye, Asya…”
  • “istan”la biten sözcüklerde vurgu son hecededir. “Kazakistan, Özbekistan, Pakistan…”
  • Zarf türündeki sözcüklerin çoğunda vurgu ilk hecededir. “ansızın, hatta, demin, yarın, yine, şimdi”
  • Ünlemler, ünlem olarak kullanılan adlar ve hitaplarda vurgu ilk heceye geçer. “Aferin!, Arkadaşlar!, Aslan!, Mehmet!, garson!”
  • Pekiştirilmiş ve küçültme eki almış sıfatlarda vurgu ilk hece üzerindedir. “masmavi, tertemiz, incecik, sacık, ufacık”
  • Birleşik sözcüklerde vurgu ilk sözcük üzerindedir. “onbaşı, birçok, başçavuş, bugün”
  • Olumsuzluk eki, şahıs ekleri vurguyu kendisinden önceki hecenin üstüne çeker. “görmemiş, almasın”
  • İki heceli yer isimlerinde vurgu ilk hecededir. “İzmir, Ordu”
  • İkinci hecesi üç sesten oluşan yer adlarında vurgu ikinci hecededir. “Amasya, Malatya”
  • Tek heceli kelimelerde vurgu yoktur. “sen, o, gel, ye”

b. Grup Vurgusu

Sözcük gruplarında hangi hecenin daha şiddetli vurgulanacağını gösterir. Türkçede grup vurgusu, grubun başında yer alan sözcüğün vurgusunun bulunduğu hecedir.

Örnek:

beyaz kitap
otuz kalem
masa örtüsü
Osman Bey
okula gitmek
ten dönüş

c. Cümle Vurgusu

Türkçede cümle vurgusu yükleme en yakın olan sözcük ya da söz öbeği üzerinde yapılır.

Örnek:

Ben kitabı dün okudum.
Dün kitabı ben okudum.
Ben dün kitabı okudum.

Annesinin peşinden mavi bisikletli çocuk gitti.
Mavi bisikletli çocuk annesinin peşinden gitti.



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.