Ünsüz Yumuşaması

“p,ç,t,k” ünsüzlerinden biriyle biten bir sözcük, ünlü ile başlayan bir ek aldığında kelimenin sonundaki sert ünsüz “b,c,d,g,ğ” seslerine dönüşür. Buna ünsüz yumuşaması adı verilir. Bu dönüşüm aşağıdaki tabloya göre gerçekleşir.

p – b
ç – c
t – d
k – g / ğ

Örneğin “kaşık” kelimesine belirtme hal eki (-ı , -i) getirelim. Bu sözcük “kaşık+ı” şeklinde değil “kaşığı” biçiminde okunur ve yazılır.

dolap-ı → dolabı
ağaç-a → ağaca
kanat-ı → kanadı
bıçak-a → bıçağa
git-en → giden
yatak-ı → yatağı
kitap-a → kitaba

DİKKAT! Ünsüz yumuşaması, kelime ortasında, eklerde de meydana gelebilir. Bu noktada “-dık, -dik ve -acak, -ecek” eklerine dikkat etmek gerekmektedir.

  • Takım arkadaşlarımın bana baskı yaptığını hissettim. (“-dık” sıfat fiil ekinin sonundaki “k” sesi yumuşamıştır.
  • Cana geleceğine mala gelsin. (bu cümle gelecek zaman eki olan “ecek”in sonunda yer alan ses yumuşamıştır.

Ünsüz Yumuşaması Örnek Cümleler

  • Ahmet Haşim, şiirlerinde ahenge büyük önem göstermiştir. (ahenk kelimesi “e” yönelme hal ekini almış ve kelime sonundaki “k” yumuşamıştır.)
  • Zafere ulaşmamıza sadece birkaç adım kaldı. (adım kelimesi “at-” fiilinden türemiş, “t” sesi yumuşayarak “d”ye dönüşmüştür.
  • Kuzeyden esen soğuk rüzgarlar nedeniyle Marmara’da balıklar çoğaldı. (çoğalmak fiili “çok” isminden türemiş, kelime sonundaki “k” yumuşamıştır.
  • Zaman ilerledikçe iyiden iyiye acıkmıştım. (“aç” kelimesi “ık” ekini almış ve “ç” sesi “c”ye dönüşmüş.)

Ünsüz Yumuşamasına Aykırılık

Başta belirttiğimiz kurallar kimi durumlarda görülmez ve “p,ç,t,k” ile biten bir sözcük, ünlü ile başlayan bir ek alsa dahi yumuşama gerçekleşmez. Buna “ünsüz yumuşamasına aykırılık” denir. Ünsüz yumuşamasının görülmediği durumlar şunlardır:

Özel İsimler

Ünsüzle başlayan bir özel isim, ünlüyle başlayan bir ek aldığında söylenişte yumuşama olsa da yazılışta yumuşama gerçekleşmez.

Zonguldak’a √
Zonguldağ’a X

Karabük’e √
Karabüğ’e X

Ahmet’e √
Ahmed’e X

Tarık’ı √
Tarığ’ı X

Tek Heceli Sözcükler

Tek heceli sözcüklerin birçoğunda ünsüz yumuşaması görülmez. Ancak unutulmamalıdır ki bu bir kural değildir. Ünsüz yumuşaması görülen tek heceli sözcükler de vardır.

at-ı → atı
Türk-ün → Türk’ün
set-in → setin
ot-a → ota
küp-ün → küpün

Yabancı Sözcükler

Bazı yabancı sözcükler tek heceli olmasa da ünsüz yumuşaması kuralına uymaz.

sanat-a → sanata
hürriyet-e → hürriyete
devlet-i → devleti
millet-e → millete
halk-ın → halkın
ahlak-ın → ahlakın

Türkçe kökenli olmasına rağmen ünsüz yumuşamasına aykırı olan sözcükler de vardır.

kanıt-ı → kanıtı
yanıt-ı → yanıtı
gözet-en → gözeten



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.