Türk Dilinin Sözlükleri

Sözlük, bir dilin söz varlığını ortaya koyması bakımından son derece önemlidir. Sözlükçülük çok uzun uğraşlar gerektirir ve her sözlük yazarı, ait olduğu milletin kültür mirasına eşsiz bir hazine bırakır. Bu yazımızda Türk dilinin önemli sözlüklerini bir araya getirdik.

Divanü Lügat’it Türk

Türk dilinin ilk sözlüğü, Kâşgarlı Mahmut’un yazdığı Divanü Lügâti’t-Türk’tür. Türk topluluklarının dili, edebiyatı, yaşayışı ve âdetleri üzerine yirmi yıla yakın malzeme topladıktan sonra Bağdat’a gelen Kâşgarlı, 1072 yılında yazmaya başladığı eserini 1074 yılında tamamlayarak dönemin halifesine sunmuştur. Divanü Lügâti’t-Türk, bütün Türk illerini ve dillerini kapsayan, bin yıl öncesinin Türk toplulukları hakkında önemli bilgiler içeren kaynak eserdir. Eser, Araplara Türkçe öğretmek ve Türkçenin Arapça kadar yetkin bir dil olduğunu ispatlamak için yazılmıştır. Eserin sonunda Türk dünyasının o günkü yerleşimini gösteren bir harita vardır. Bu nedenle Türk tarihi ve coğrafyası için de son derece önemli bir eserdir. İslamiyet öncesine ait olan sözlü ürünler, bu eser sayesinde günümüze kadar ulaşabilmiştir.

Kamûs-ı Türkî

Şemseddin Sami’nin bu eseri (1900) Türk sözlükçülüğünün en önemli ürünlerinden biridir.  Kamus-ı Türki, kendisinden sonra hazırlanan pek çok sözlüğe kaynaklık etmiş, sözlükçülüğümüzün dönüm noktalarından olmuştur.

Mukaddimet’ül Edep

Harezm sahasında hazırlanmış olan Mukaddimetü’l-Edeb, Arapça öğrenmek isteyenlere yararlı olabilecek bir eserdir.  Türk asıllı olmakla birlikte Arap sözlükçülük geleneğinde önemli bir yere sahip olan Zemahşeri’nin yazdığı bu eser, Harezm Türkçesi için dil malzemesi içermektedir.

Codex Cumanicus

Karadeniz’in kuzeyinde yaşamış olan Kuman (Kıpçak) Türklerinin söz varlığı ve sözlü edebiyat ürünleri ile ilgili derlemelerden oluşan Codex Cumanicus’un XIII. yüzyıl sonlarında hazırlandığı sanılmaktadır. Kumanların dil malzemesinin Latin harfleriyle ortaya konulduğu eserin ilk bölümü Kuman Türkçesinin söz varlığı ile birlikte dil bilgisi kurallarından oluşmaktadır.

 

Ali Şir Nevai, 15. yüzyılda Muhakemet’ül Lugateyn isimli eserini yazmış ve Türkçe ile Farsçayı kıyaslamıştır. James W. Redhouse’un Müntahabat-ı Türkiyye (1842) ve Müntahabat-ı lügat-ı Osmaniyye (1852), Ahmed Vefik Paşa’nın Lehce-i Osmani adlı eserleri dilimizin diğer önemli sözlükleri arasında yer alır. Günümüzde sözlükle ilgili çalışmalar TDK tarafından titizlikle hem basılı hem de sanal ortamda yürütülmektedir.



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.