Tekke Tasavvuf Edebiyatı Nazım Türleri

Tekke-tasavvuf edebiyatı, Orta Asya’da Ahmet Yesevi tarafından başlatıldığına inanılan ve ardından onun müridi Hâkim Süleyman Ata tarafından sürdürülen bir edebi gelenektir. Tasavvufla ilgili konuları işlediğinden “tasavvuf edebiyatı/şiiri”, tekkelerde geliştiği için de “tekke şiiri” adını almıştır. Bu şiirin ilk önemli şairi Ahmet Yesevi’dir. Anadolu’daki en ise önemli temsilcisi kuşkusuz Yunus Emre’dir. Yunus Emre, şiirlerinde ilahî aşkı insanî aşkta, dostlukta görerek Allah’a ulaşmanın, varlıkta birlik olmanın yollarını, ilahî adaleti ve insan sevgisini tasavvuf inancı çerçevesinde işlemiştir. Tekke-tasavvuf edebiyatı kendine özel bir nazım biçimi üretmemiş, bu gelenek içindeki şairler, genellikle Âşık tarzı halk şiirinin nazım biçimlerini kullanmıştır. Ancak işledikleri tema göz önünde bulundurulduğunda birçok nazım türü geliştirmiştir. Bu yazımızda tekke tasavvuf edebiyatı nazım türleri konusuna değindik. Tekke tasavvuf edebiyatı nazım türleri hakkında kısa bilgiler şu şekildedir:Tekke Tasavvuf Edebiyatı Nazım Türleri

1- İlahi

  • Tekke tasavvuf edebiyatı nazım türleri içinde en çok kullanılan türdür.
  • Allah’ın varlığını, birliğini, gücünü ve kudretini öven, O’ndan istek ve dilekleri dile getiren şiirlerdir.
  • İlahiler özel bir ezgiyle okunur.
  • Genel olarak hecenin 7, 8 ve 11’li kalıplarıyla söylenen ilahîler, 3-5 ve daha fazla dörtlükten meydana gelir.

Bkz: İlahi Nedir? İlahi Örnekleri

2- Nefes

  • Nefes, Bektaşî şairlerin yazdıkları tasavvufi şiirlere verilen isimdir.
  • Nefeslerde genellikle vahdet-i vücut felsefesi dile getirilir.
  • Nefeslerde “şah, pir, Ali, Hak” gibi sözcüklere sıkça yer verilir.
  • Genellikle 7’li, 8’li ve 11’li hece ölçüsüyle söylenir. Dörtlük sayısı 3-7 arası değişir.

Bkz: Nefes Nedir? Nefes Örnekleri

3- Deme

  • Deme, Alevilik tarikatından olan tasavvuf şairlerinin hareketleriyle ilgili temaları işlemelerine denir.
  • Demelerin en ayırıcı özelliği Hz. Ali’yi övme temeline dayanmasıdır. Deme türünde yazılmış bir şiirde Hz.Ali’nin adı sıkça geçer.

Bkz: Deme Nedir? Deme Örnekleri

4- Şathiye

  • Şathiye, dinî inançlardan teklifsizce ve alaylı biçimde söz eder gibi yazılan tekke tasavvuf edebiyatı nazım türüdür.
  • Daha çok Bektaşi şairlerin kullandığı bu tür, medrese hocaları tarafından şiddetli tepkiler görmüş, küfür sayılmıştır.
  • Ancak görünüşte saçma ve alaycı sanılan sözler aslında tasavvufi açından değerlendirildiğinde farklı anlamlara çıkabilmektedir.

Bkz: Şathiye Nedir? Şathiye Örnekleri

5- Devriye

  • Devriye; evrenin, insanın, canlı ve cansız bütün varlıkların yaratılışının kaynağını, nereden gelip nereye doğru gittiğini açıklayan şiirlerdir.
  • Tasavvuftaki “devir” kavramına dayanır.
  • Edebiyatımızda genel olarak Alevî-Bektaşî şairler devriye söylemişlerdir.

Bkz: Devriye Nedir? Devriye Örnekleri

6- Nutuk

  • Mürşidin ya da bir tarikat büyüğünün, tarikata girecek olan isteklilere, müritlere tarikatın adap ve erkânını, derecelerini öğretmek amacıyla söylediği şiirlerdir.
  • Nutuklarda amaç yol göstermek, bilgi vermek olduğu için bu şiirler didaktik özellikler taşımaktadır.

Bkz: Nutuk Nedir? Nutuk Örnekleri