Tanzimat Dönemi’nde Hikâye

Edebiyatımızda Tanzimat Dönemi’ne kadar Batılı anlamda hikâye görülmemekteydi. Halk hikayeleri, mesneviler, cenknameler toplumun hikâye ihtiyacını gideriyordu. Tanzimat ile birlikte birçok edebî tür gibi modern hikâye de edebiyatımızda dahil oldu. Bu yazımızda hikâyenin edebiyatımıza giriş aşamalarını ve Tanzimat Dönemi’nde hikâye konusunu ele aldık.

Tanzimat Dönemi’nde hikâye türünün öncüsü diyebileceğimiz üç eser vardır:

  • Ahmet Mithat Efendi – Letaif-i Rivayat
  • Emin Nihat – Müsameretnâme
  • Samipaşazade Sezai – Küçük Şeyler

Ahmet Mithat Efendi, Türk edebiyatında ilk hikâye örnekleri olan Kıssadan Hisse (1870), Letaif-i Rivayat (1871) adlı eserlerinde bir meddah gibi davranmış, meddahlar gibi okuyucuyla konuşmuş, onların fikirlerini sormuş, okuyucunun sorabileceklerine cevap vermiş, kıssadan hisse çıkarmıştır. Tanzimat Dönemi sanatçılarından Emin Nihat’ın yazdığı Müsameretnâme adlı eser yedi uzun hikâyeden meydana gelmiştir. Küçük Şeyler adlı kitabı yazan Samipaşazâde Sezai, Batı edebiyatı hikâye anlayışının ilk örneklerini verdi. Küçük hikâyelerden oluşan bu eserde, olayların gerçeğe bağlı, gözlemlere dayanarak kurulduğu görülmektedir. Oldukça başarılı olan eser, sonraki kuşakların hikâye yazarlarına da kılavuz olmuştur.

Tanzimat Dönemi sanatçıları içinde hikâye alanında asıl önemli gelişmeyi Nabizâde Nazım sağlamıştır. O, edebiyat dilindeki kargaşanın önlenebilmesi için konuşma dilini kullanmanın gerekliliğini savunmuştur. Hikâyelerindeki kişileri ait oldukları toplumsal çevreye göre konuşturmaya yönelmiştir. Kimileri tarafından uzun hikâye, kimileri tarafından roman olarak kabul edilen Karabibik adlı eserde Nabizâde Nazım gerçekçi bir öykü anlayışının ilk örneğini vermiştir. Bu uzun hikâyesinin / romanının ön sözünde gerçekçi öykünün ilkelerini açıklar. Antalya’nın Kaş ilçesine bağlı Beymelik köyünün insanlarını, köy yaşamını ve toprak sorununu ele alır.

Tanzimat Dönemi’nde Hikâye Genel Özellikleri

  • Batılılaşma yolunda olan ilk örneklerde dahi geleneksel hikâyelerimizin izleri görülmüş; anlatım, dil ve konu yönünden uzun zaman geleneğe bağlı kalınmıştır.
  • Divan edebiyatı geleneğinde şiirin çok önemsenmesi ve değerli görülmesi, özellikle hikâye türünün değerli bir sanat olarak kabul edilmemesi; hikâye türünün yeni örneklerinin erken tarihlerde verilmesini önlemiş, böylece daha geç tarihlerde Batı’yı taklit ederek hikâyeler yazılmasına yol açmıştır.
  • Bu dönemin hikâye yazarları bir yandan geleneksel anlatı türlerimizin (halk hikâyesi, mesnevî) akıl dışı olaylara yer verdiğini savunmuş, bunları ilkel ve çocukça bularak yetişkin bir insanın bunlardan zevk alamayacağını iddia etmişlerdir. Diğer yandan da çocukluklarından beri dinledikleri ve okudukları masalların, halk hikâyelerinin, meddahların etkisiyle hikâyeler yazmışlardır.
  • Tanzimat Dönemi hikâyelerinde işlenen temalar şunlardır: Yanlış Batılılaşma, bunun yol açtığı aile içi yıkımlar, birden çok kadınla yapılan evliliklerin sonuçları, kölelik ve cariyelik kurumlarına yönelik eleştiriler, kıskançlık ve kıskançlığın yarattığı sonuçlar, aile baskısı, batıl inançlar, günün koşullarına uymayan geleneklerin eleştirisi, köy yaşamı, hürriyet…
  • Tanzimat edebiyatının birinci döneminde yazılan hikâyelerin dili daha sadedir. Bun karşılık ikinci dönemde yazılan hikâyelerde dilin epeyce ağırlaşmıştır.
  • Hikâyelerde mekân olarak genellikle İstanbul seçilmiştir. Hikâyeler genelde aile merkezli olduğundan mekân da aile çevresidir. Ancak İstanbul’un mesire yerleri, köy çevresi, Bağdat, Mısır gibi yerler de kimi hikâyelerin geçtiği mekânlardır.
  • Tanzimat edebiyatının birinci döneminde romantizm, ikinci döneminde ise realizm ve natüralizm akımları hikâye üzerinde etkili olmuştur.
  • Bu dönemin hikâyelerinde zaman, Osmanlı toplumunun Batı kültürüyle doğrudan tanıştığı dönemdir. Ancak kimi hikâyeler geçmiş zamanlarda yaşanan olaylar ve kişilerden söz eder.
  • Tanzimat Dönemi hikâye yazarları arasında Ahmet Mithat Efendi, Recaizâde Mahmut Ekrem, Nabizâde Nazım, Samipaşazâde Sezai sayılabilir.

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.