Şiirde Ölçü Nedir? Şiirin Ölçüsü Nasıl Bulunur?

Şiirde ölçü, hecelerin belirli bir kural çerçevesinde dizilmesidir. Ölçü, şiirde ahengi sağlayan unsurlardan biridir. Türk şiirinde kullanılan ölçüler şunlardır: Hece Ölçüsü, Aruz Ölçüsü, Serbest Ölçü

1. Hece Ölçüsü

  • Şiirde dizeleri oluşturan sözcüklerin hece sayılarının eşitliğine dayanan ölçüdür.
  • Heceyle yazılan şiirlerde ilk dizedeki hece sayısı kaçsa diğer dizelerde de aynı olmalıdır.
  • Heceler parmakla sayılabildiği için “parmak ölçüsü” veya “parmak hesabı” da denir.
  • Türk dilinin doğal ölçüsüdür, Halk edebiyatıyla özdeşleşmiştir.
  • En çok kullanılanları 7, 8 ve 11’li hece ölçüleridir.

DİKKAT! Ahenk sağlamak ve tekdüzeliği önlemek amacıyla mısraların bölümlere ayrılmasına “durak” denir. Her şiirde durak olmaz. Kimi zaman da bir şiirin bazı mısralarında duraklara uyulurken bazı mısralarda durakların göz ardı edildiği görülür.

7’ li kalıp

Taşta bülbül / öter mi (4+3)
Çölde hiç gül / biter mi (4+3)
Seveceksen / candan sev (4+3)
Sevdim demek / yeter mi (4+3)

8’ li kalıp

Kömür gözlüm / hasta olmuş (4+4)
Bir muskacık / yaz ver bana (4+4)
Siyah zülfü / ak gerdana (4+4)
Tel tel et de / diz ver bana (4+4)

11’ li kalıp

İptida Bağdad’a / sefer olanda (6+5)
Atladı hendeği / geçti Genç Osman (6+5)
Vuruldu sancaktar / kaptı sancağı (6+5)
İletti, bedene / dikti Genç Osman (6+5)

2. Aruz Ölçüsü

  • Mısralardaki hecelerin uzunluk-kısalık bakımından denkliğine dayanır. Türklerin, Arap ve İranlılardan aldığı ölçüdür. Divan edebiyatıyla özdeşleşmiştir.
  • Her dizede alt alta denk gelen hecelerin uzunluk-kısalık uyumu gözetilir.
  • Aruz kalıpları, kapalı ve açık hecelerin belirli bir sistemle dizilmesiyle oluşur.
  • Aruz kalıplarının durakları kelime ortasında olabilir.
  • Aruz kalıplarının belirli hece sayısına göre bölünmesine tefile denir.
  • Bir şiirde tek bir kalıp kullanılır. Yani şiir hangi kalıpla başlamışsa kalıpla biter.
  • İstiklal Marşı da aruz vezni ile yazılmıştır.

Uzun (kapalı) hece: Hecedeki son sesin ünsüz ya da uzun ünlü olmasıdır. Kapalı heceler (–) işaretiyle gösterilir.

Kısa (açık) hece: Hecedeki son sesin ünlü olmasıdır. Açık heceler (.) işaretiyle gösterilir.

DİKKAT! Dize sonlarındaki heceler kısa olsa bile uzun kabul edilir. “â, û, î” ünlüleri, iki ses değerinde olduğundan uzun ünlü kabul edilir.

3. Serbest Ölçü

  • Hece, aruz gibi herhangi bir kalıba bağlı kalınmayan ölçüdür.
  • Hecelerin açık veya kapalı olmasına ya da sayılarına bakmaksızın şairin tamamen kendi üslubuna göre yazmasıdır.
  • Bu tür şiirlerde uyumun, sözcüklerin anlamı ve söylenişinden geldiği düşünülür.
  • Garip anlayışının etkisiyle, 1940’lardan sonra yaygınlaşmıştır.
  • Günümüz Türk edebiyatında serbest ölçü yaygın olarak kullanılmaktadır.

Ağlasam sesimi duyabilir misiniz
Mısralarımda
Dokunabilir misiniz
Göz yaşlarıma ellerinizle
Bilmezdim şarkıların bu kadar güzel
Kelimelerinse kifayetsiz olduğunu
Bu derde düşmeden önce
Her şeyi söylemek mümkün
Epeyce yaklaşmışım, duyuyorum
Anlatamıyorum



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.