Paragrafta Yapı

Bir düşünceyi ana düşünce etrafında destekleyen cümle veya cümleler topluluğuna paragraf denir. Bir paragrafta nitelikçe farklı üç cümle vardır (giriş, gelişme, sonuç). Bunlara paragrafta yapı unsurları adı verilir.

Paragrafta Yapı Unsurları

Paragraf, bütün bir yazının küçük bir modeli olarak düşünülebilir. Paragrafın yapısı bir yazının, bir kompozisyonun planından farklı değildir. Nasıl ki bir yazı veya kompozisyonda “giriş-gelişme-sonuç” bölümleri varsa paragraf da bu üç bölümün kaynaşmasından oluşur.

1. Giriş Bölümü

Genel olarak paragrafın birinci cümlesi, bazen de birinci ve ikinci cümlesinden oluşan kısımdır. Paragrafın girişi her şeyden önce “vitrin” özelliği gösterir.

  • Paragrafın ilk cümlesidir. Giriş cümlesi, ilgi çekecek, merak uyandıracak şekilde düzenlenir.
  • Yapı , düşünce , dil ve anlam bakımından bir sonraki cümleye bağlıdır.
  • Giriş cümlesinin söz dizimi sonraki cümleyle uyumludur.
  • Giriş cümlesindeki sözcük ya da düşünceler sonraki cümlelerde tekrarlanır, bu da “anahtar sözcükler”i oluşturur.
  • Paragrafa sorulan “Neden söz ediliyor?” sorusuna yanıt verir, yani konunun ortaya konduğu cümledir. Paragraf genelden özele dayalı (tümdengelim) bir düşünce zincirine dayalı ise giriş cümlesi konuyla birlikte ana
  • düşünceyi de yansıtır.
  • Bu durumda genel bir yargı niteliği taşır. Paragraf özelden genele (tümevarım) dayalı bir düşünce zincirine göre kurulmuşsa , giriş cümlesi sadece konuyu verir.
  • Kısa , sade, anlaşılır ve ilgi çekici olmalıdır.
  • Bağlantı ögeleri, yani bir cümlenin daha önceki cümlelerin devamı olduğunu belirten sözcük ya da sözcük öbeğidir. Paragrafın giriş bölümünde bulunmaması gereken “bağlayıcı ögeler” şunlardır:
    a) Cümle başı bağlaçları
    b) Cümle başı ilgeçleri (edatları)
    c) Bir cümlede geçen kavram ya da sözlerin yerine onları karşılayan zamirler

Bir paragrafın giriş bölümü şu şekillerde karşımıza çıkabilir:

  • Konuyla ilgili bir atasözü, bir özdeyişten yararlanma
    “Komşu, komşunun külüne muhtaçtır.” derler. Bu insanların geneli için doğru bir söz olsa gerek.
  • Betimlemeden (tasvirden) yararlanma
    “Saçları sıfır tıraşlı, kırmızı yanaklı bir delikanlı, pencerenin yanında, bir ot mindere bağdaş kurmuş, kitap okuyor.”
  • Karşılaştırmalardan yararlanma
    “Bir paragrafı anlayarak okuma bence bir matematik problemini çözmekten daha kolay bir eylemdir.”
  • Sorulardan yararlanma
    “Bu memleket niçin bizim? Dört yüz atlıyla Orta Asya’dan gelip fethettiğimiz için mi?”
  • Tanımdan yararlanma
    “Türkçe sözlük, demokrasiyi şöyle tanımlıyor: Demokrasi (demos: halk, kratos: iktidar) halkın egemenliği temeline dayanan yönetim biçimidir.”

2. Gelişme Bölümü

“Paragrafta yapı”nın ikinci aşaması olan bu bölüm, basit bir benzetmeyle “vitrinin açılıp ürünlerin sergilendiği” bölümdür.

  • Giriş bölümünde ortaya konan duygu veya düşünce işlenir, incelenir ve ayrıntılarıyla ele alınır.
  • Giriş bölümünde ortaya konan konu, gelişme bölümünde yardımcı düşüncelerle işlenir.
  • Örnekleme, benzetme, karşılaştırma, tanık gösterme gibi düşünceyi geliştirme yollarına başvurularak bu bölümde konu açıklanır, konunun anlaşılması sağlanır.
  • Bu bölüm düşünceyi toparlama değil, açıklama, açma bölümüdür.

3. Sonuç Bölümü

Giriş bölümünde ortaya konan, gelişme bölümünde ayrıntılarıyla işlenen konuyla ilgili “son sözün söylendiği” bölümdür. Yine basit bir benzetmeyle ifade edecek olursak “mağazadaki ürünlerle ilgili son kararımızı verdiğimiz” bölümdür.

  • Sonuç bölümü paragrafta söylenenlerin derlenip özetlendiği bir bölümüdür.
  • Sonuç bölümü genellikle paragrafı özetleyen bir ifade ile başlar. “bu nedenle, özetle, yani, sonuç olarak, demek oluyor ki, kısaca, sözün özü, öyleyse” gibi ifadelerle başlayan cümleler sonuç cümlesi olmaya uygundur.
  • Sonuç bölümü kendinden önceki cümlelerde yer alan düşünceleri belli bir yargıya bağlayarak sonuçlandırır
  • Tümevarım yöntemiyle (özelden genele doğru gidiş) kurulan paragraflarda sonuç cümlesi, ana düşünceyi ortaya koyar.

Paragraf İnceleme Örneği

Aşağıdaki paragrafın bölümlerini inceleyelim:

(1) “Benim gerçek yurdum Fransızcadır, ana dilimdir.” demiş ünlü yazar Albert Camus.
(2) “Yurt” insanın kendini güvende hissettiği, kimliğini, kişiliğini sürdürebildiği, kendini gerçekleştirebildiği, varlığını kanıtlayabildiği alan, yer diye tanımlanabilir. Dil, bireye toplumun bağışladığı en güzel yurttur. Dil, tarihtir, coğrafyadır, tüm değerlerin yaşandığı alandır. Duyarlığımızı, düşüncelerimizi, yaratıcılığımızı besleyen en bereketli toprak… Geçmişi, geleceği, sonsuzu kucaklayan bir dünya. Yaşadığı topraklardan kopabilir insan, ama dilinden koparılamaz. Konuşabildiği sürece, dil toprağında her şeyi yeniden yaratabilir. (3) Yerden göğe haklı Camus, insanın gerçek yurdu dilidir.

Bu paragrafta 1 numaralı bölüm giriş bölümüdür. Bu bölümde Albert Camus’un bir sözünden alıntı yapılarak “yurt – ana dil” kavramları üzerinde durulacağı belirtilmiştir.

2 numaralı bölüm gelişme bölümüdür. Bu bölümde “yurt” ve “ana dil” kavramlarının ne olduğu açıklanmış, iki kavram arasında bağlantılar kurularak bu sözle Albert Camus’un ne demek istediği açıklanmıştır.

3 numaralı bölüm sonuç cümlesidir. Bu bölümde, paragrafın yazarı Albert Camus’un görüşünü desteklemiş, kendisinin de aynı görüşte olduğunu belirterek, paragrafı bitirmiştir.

Örnek Soru

Aşağıdaki cümlelerin hangisi bir paragrafın başlangıç cümlesi olabilir?
A) Oysa bu sanatçının çağında daha niceleri yaşamış ürün vermiştir.
B) Kimi ise sanatın en çetin doruklarına tırmanmayı bilmiştir.
C) Bir de gerçek insanlık örneği olmuş kişiler vardır.
D) Bunun bir nedeni olmalı diye düşünmez misiniz?
E) Geçen gün şiir kitaplarını şöyle bir karıştırdım.

Çözüm: Giriş cümlesi kendisinden önce herhangi bir cümle söylenmiş izlenimi vermez, bağlayıcı ögeler içermez. A’da “oysa”, B’de “ise”, C’de “de”, D’de “bunun” sözcükleri bağlayıcı ögelerdir, kendisinden önce bir cümle izlenimi
vermektedir. Bu nedenle cevap “E” seçeneği olacaktır.



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.