Meddah Nedir? Meddahlık Geleneğinin Özellikleri Nelerdir?

meddahSöyleşme, taklit, kişileştirme gibi kimi yöntemleri kullanarak hikâye anlatan kişiye meddah denir. Bu özellikleriyle meddah, “tek kişilik tiyatro” özelliği gösterir. Salt güldürmeceye dayanan Karagöz ve orta oyununa karşın meddah, “çok zengin kaynaklara dayanması, hikâye dağarcığının çeşitliği, güldürmecenin yanı sıra çeşitli havayı, mizacı yansıtması bakımından onlardan ayılır.

Bkz: Geleneksel Türk Tiyatrosu

Meddah hikâyelerinin konuları nelerdir?

Dede Korkut, Köroğlu gibi geleneksel Türk kaynaklarından gelen konular, İslam geleneğinden gelen dinsel konular, Battal Gazi, Kerbela olaylarının türlü anlatımları, İran edebiyatının efsanelerine, destanlarına dayanan konular, Bin bir Gece Masalları, Kırk Vezir Hikâyeleri, Billur Köşk Masalları gibi çeşitli kaynaklar bu hikâyelerin ortaya çıkmasında etkin olur.

Meddah hikâyelerinin âşıkların halk hikâyelerinden farkı nedir?

Bu hikâyeleri, “âşık hikâyelerinden” ayıran en önemli özellikleri de şudur: Meddah, dev, peri, ejderha vb. olağanüstü varlıklara yer vermeden, düzyazı diliyle, yerine göre taklitlere dayanarak hikâyelerin gerçekçilik yönünü güçlendirir. Aşıkların anlattıkları halk hikâyelerinde, anlatıcı sanatçının getirdiği süsleyici açıklamalar meddah hikâyelerinde bulunmaz, bunun yerine çok kişi bol olay ile kişisel ilişkiler ve bu ilişkilerin taklidine gidilir.

Meddah, hikâyesini nasıl anlatır?

Meddah, kahvehanelerde dinleyicilerden yüksekçe bir yere konmuş iskemleye oturur, hikâyesini taklitlerle canlandırır. Anadolulu, Acem, Çerkez, Arnavut, Yahudi vb. konuşturduğu kişilerin ağızlarını ve çeşitli hayvan, doğa seslerini taklit eden meddahın iki aracı vardır; bunlardan biri, omzuna attığı ya da boynuna doladığı mendili, öteki de sopasıdır. Meddahın sopası, döşemeye vurup oyunun başladığını haber vermek, kapı çalındığını bildirmek vb. gibi çeşitli sesler çıkarmak için kullanılan bir araç olduğu gibi, onun sazı süpürgesi, tüfeği yerine de geçer.

Mendille de çeşitli başörtülerini, başlıkları taklit eder. Bununla ağızını kapayarak çeşitli ses ve söz çeşitlemelerine yönelir.



Meddah Hikâyesinin Bölümleri Nelerdir?

Bir meddah hikayesi dört bölümden oluşur:

  • Başlangıç
  • Açıklama Bölümü
  • Senaryo
  • Bitiş Bölümü

Başlangıç: Meddah ya ellerini üç kez vurarak ya değneği yere atarak ya sopasını üç kez yere vurarak ya da üç kez elini göğsüne götürüp selam vererek söze başlar. “Hak, dostum, Hak!” sözüyle girişini yaptıktan sonra tekerlemesine girer ya da divan okur. Tekerleme, meddahın, dinleyenleri anlatının havasına sokmak için söylediği alaylı, bazen anlamlı, bazen anlamsız olan söz oyunudur.

Açıklama Bölümü: Bu bölüm, halk hikâyelerindeki “döşeme”ye benzer. Burada hikâye kahramanının öncesi, anası, babası, toplumsal ve ekonomik durumu açıklanır.

Senaryo: Bu, gevşek dokulu, bazen içinde maniler, atasözleri, deyimler ve türküler bulunan olaylar dizisinin kapsadığı bölümdür. Konu, her meddahın ustalığı ve yeteneği oranında uzatılıp kısaltılabilir, eklemeler ve çıkartmalar yapılabilir. Klasik bir hikâye bile, meddah tarafından bazı güncel olayların ve kişilerin halk tarafından ilgiyle karşılanmasının etkisiyle değişik biçimlerde yeni olaylar eklenerek anlatılabilir. Olaylar dizisi, anlatıcının kendi düşüncelerini, duygularını ve beğenisini ortaya çıkaran eklemeler ile süslenir.

Bitiş Bölümü: Bu bölümde çoğu kez bir “hisse” çıkarılır. Meddah sonuçla birlikte ders alınması gereken iletiyi de açıklar. Hikâye bitişleri belli kalıplara dayanır.

Meddah Hikâyesinin Kişileri

Genellikle meddah hikâyelerinin kişileri, meddahların çevrelerinde gördükleri kişilerden oluşur. Olağanüstü kişi ve varlıklara az da olsa yer verildiği olur. İstanbullu meddahların hikâyelerinde erkek kahramanlar genellikle zengin esnaf çocuklarıdır. Bu hikâyede genç erkekler uçan, kolayca bir kıza tutulan ve tutulduktan sonra da o kız için kendi yaşamlarını bile feda eden romantik kişilerdir. Türkülü halk hikâyelerinin örneği ile geçinen, büyük emekler sonunda mutluluğa kavuşan yoksul halk tipleri meddah hikâyelerinde görülmez. Bunlar, çoğu kez başlangıçta varlıklı, mirasyedi iken yoksul düşen, o durumda da -mecburen- emeği ile geçinmek zorunda kalan ya da kötü yollardan para sağlayarak hırsızlık yaparak sonunda yok olan gençlerdir.

Meddah hikâyelerinin yaşlı erkek tipleri ise daha olumlu, genellikle aklı başında, görmüş geçirmiş, gençlere yol göstermek isteyen kişilerdir. Bunlar arasında çocuğu yaşında kızlara göz diken insana özgü zaafları olan kişiler de vardır.

Aşık genç kız tipleri, ekonomik özgürlükleri olmayan, mutlaka bir erkeğe bağımlı olan ve istediklerini yapamayan zavallı kişilerdir. Yaşlı kadınlar çekilmez varlıklar, olarak hikâyeleri süslerler. Hikâyelerde toplum dışına itilmiş yosmalar, kocasını öldüren şehvet düşkünü kadınlar yanında, kıskanç üvey analar, dedikoducu, kadınlar da yer alır. En olumlu kadın tipleri 14-15 yaşlarında masum genç kızlardır.

Toplum içindeki çeşitli etnik gruplar ve taşralı tipler de çoğu kez komik ögenin malzemeleri olarak hikâyede yerlerini alırlar. Yahudi, korkaklığı ve para hırsı ile gülünç duruma getirilir. Kastamonulu, kaba sabalığı, saflığı ve bilgisizliği ile gösterilir. Ancak bazen Anadolulu, bazen de Türk olarak sözü geçen bu tipin yürekli, güçlü ve mert bir yanı da vardır. İranlı Ali Askar, Meşhetlî ve Halı Tüccarı gibi tipler ise atıp tutmaları, abartma yetenekleri ile hikâyelerde yerlerini alırlar. Ermeni, bilgiçliği ve çok kültürlü olduğuna inanması ile gülünç ögeyi sağlarken. Külhanbeyi, yaşama bakışı ile anlam kazanır. Karadenizli, çok konuşan, kendine fazla güvenen, heyecanlı, ortalığı telaşa veren bir tiptir. Kayserili, her durumdan kendi için bir çıkar sağlamaya çalışan, kurnaz ve duruma göre yön değiştiren bir tip olarak gösterilir.



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.