İstidrâk Nedir? Özellikleri, Örnekleri

İstidrâk, divan şiirinde sıkça kullanılan, anlama dayalı söz sanatlarından biridir. Bu yazımızda “istidrâk nedir?” sorusuna örneklerle yanıt vereceğiz.

Sözlükte istidrâk “düzeltmek, telâfi etmek, hatayı tamir etmek, kusuru örtmek” gibi anlamlara gelir. İstidrak, birini över gibi görünüp yermek ve yerer gibi görünüp övmeye dayanan edebi sanattır. İstidrâkın edebî bir sanat olarak kabul edilebilmesi için ifadenin bir güzellik ve nükte içermesi gerekir. İstidrâkte genellikle sevgi, hüzün, elem, hasret, şaşkınlık, övme, övünme, yerme gibi duygularla verilen yanlış hükümler, duygusallıktan sayılıp gerçeğin farkına varılarak bu yanlışlığın tamir edilmesi şeklinde görülür.

Bu bilgi ışında istidrâk sanatını ikiye ayırabiliriz:

A. Yererek övme (Te’kidü’l-medh bimâ yüşbihü’z-zemm):

Birini yerer gibi görünüp tersini kastederek övmektir.

Örnek:

Dehrde anlamayıp bilmediği ola meğer
Tama’ u buğz u nifâk u hased ü gadr u sitem
(Nabi)



B. Överek yerme (Te’kidü’z-zemm bimâ yüşbihü’l-medh)

Birini över gibi görünüp aslında onu yermektir:

İstidrak Örneği

Hüsnüne hiç diyecek yok ammâ
Nigehi ok gibi işler câna

Fahr-i âlemsin velikin fâsı yok
Gevher-i kânsın velikin râsı yok

Dilerim Hak’tan bunu her ruz u şeb
Sana bir merkeb vere kim bâsı yok

Arap alfabesine göre “fahr” sözcüğünün “f” garfi kaldırılınca eşek anlamına gelen “har” kelimesi, “gevher sözcüğünün “r” harfi kaldırılınca “pislik” anlamına gelen “guh” sözcüğü, “merkeb” sözcüğündeki “b” kaldırılınca ise “ölüm” anlamına gelen “merg” sözcüğü ortaya çıkar. Şair böylece istidrak sanatına uygun bir şiir yazmış olur.



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.