İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı

Başlangıcı tam olarak bilinmeyen, çok eski zamanlarda başlayıp Türklerin İslamiyet’i kabulüne kadar geçen döneme İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı adı verilir. Genellikle göçebe kültürün etkisi altındaki Türkler, bu dönemde genellikle sözlü ürünler vermişlerdir. Ancak 8. yüzyıl itibariyle yazılı ürünler de verilmeye başlamıştır. İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı sözlü edebiyat ve yazılı edebiyat olmak üzere iki başlıkta incelenir.

 

1. Sözlü Edebiyat

Türk edebiyatında yazının henüz kullanılmadığı edebi dönemdir. Bu dönem edebiyatı, sözlü olarak (anonim) üretilmiş ve kulaktan kulağa yayılarak varlığını sürdürmüştür. Bu dönemde verilen ürünler, Orta Asya’daki atlı göçebe yaşam tarzlarının izlerini taşır. Temel geçim kaynakları avcılık ve hayvancılık olan bu yaşam biçiminde Şamanizm, Budizm ve Brahmanizm gibi dinler hem hayat tarzında hem de edebi ürünlerde etkili olmuştur.

Sözlü Edebiyatın Genel Özellikleri

  • Bu dönem edebi ürünleri müzik eşliğinde ve kopuz adı verilen sazla söylenmiştir.
  • Şiirlerde Türklerin milli ölçüsü kabul edilen hece ölçüsü kullanılmıştır.
  • Nazım birimi dörtlüktür.
  • Dönemine göre son derece arı/sade bir dili vardır.
  • Mısralarda genel olarak yarım kafiye kullanılmıştır.
  • Daha çok kahramanlık, doğa, aşk ve ölüm konuları işlenmiştir.
  • Dönemin en önemli ürünleri destanlardır. Diğer türler koşuk, sagu ve savlardır.
  • Bu ürünler, Türk toplumlarının “sığır, şölen, yuğ” adını verdikleri törenlerden doğan ürünlerdir.
  • Bu dönem toplumsal hayatının en önde gelen simaları; büyücü, şair, din adamı, hekim, hâkim, sanatçı vs. gibi kimlikleri bünyesinde barındıran ve kam, şaman, baksı, oyun, ozan gibi isimlerle anılan insanlardır. Şiirleri de kopuz/müzik eşliğinde bunlar söyler.

Bkz: İslamiyet Öncesi Türk Şiiri

2. Yazılı Dönem

Türklerin yazıyı kullanmasıyla başlayan edebiyattır. Bu dönem kendi içinde Göktürk Dönemi ve Uygur Dönemi olmak üzere ikiye ayrılır.

a. Göktürk Dönemi

Günümüze ulaşan en eski Türk alfabesi Göktürklere aittir. Göktürkler, kendi icatları olan 38 harflik bir alfabe kullanmışlardır. Bu dönemin en önemli eseri Orhun Abideleri’dir.

Orhun Abideleri, Türk dilinin en eski yazılı kaynağıdır. Türk dilinin ilk tarih, hitabet ve anı türü örneği olarak kabul edilir. Abidelerde Türk milleti, kültürel kimliğine sahip çıkmaya çağrılır. Tarihten örnekler verilerek, Çinlilerin Türkler üstünde oynadıkları oyunlar anlatılır. Üç büyük abideden oluşan Göktürk Yazıtları şunlardır:

Tonyukuk Yazıtı: Göktürk Kağanlığı’nın büyük devlet ve siyaset adamı Bilge Tonyukuk adına kendi sağlığında yazdırıp diktirmiş olduğu aynı boyda iki taştır. 725 yılında yazıldığı tahmin edilmektedir. Her iki taşın dört yüzü de yazıtlarla kaplıdır.

Kül Tigin Yazıtı: Bilge Kağan tarafından, kardeşi Göktürk prensi ve komutanı Kül Tigin anısına 732 yılında dikilmiştir. Bilge Kağan’ın ağzından yazılan ve dört yüzünde de yazıt olan tek parça büyük bir taştır. Batı yüzündeki yazı Çincedir.

Bilge Kağan Yazıtı: Ünlü Göktürk hakanı Bilge Kağan adına, oğlu Tengri Kağan tarafından 735 yılında dikilmiştir. Anıt, Yolluğ Tigin tarafından ve Bilge Kağan’ın ağzından yazılmıştır. Doğu yüzünde 41 satır, kuzey ve güney yüzlerinde 15 satır Türkçe yazıt vardır.

Bkz: Orhun Abideleri



b. Uygur Dönemi

9. yüzyılda Türk dünyasına Uygurlar egemen olmuştur. Uygurlar, kendilerine ait 14 harflik bir alfabe geliştirip onu kullandılar. Bu alfabe uzun bir dönem Türk dünyasının ortak alfabesi olmuştur. Uygurların dinleri de farklıdır. Uygurlar arasında en fazla yayılan ve kültürel hayatı en çok etkileyen din Budizm’dir. Uygur Dönemi’nde Türkler ilk defa kitap yazmışlardır.

Bkz: Uygur Dönemi Eserleri

Uygur Dönemine ait en önemli eserler şunlardır:

Sekiz Yükmek (Sekiz Yığın): Çinceden çevrilmiştir. Budizm’in inanç ve felsefesini anlatır. O dönem Uygurlar arasında çok önemsenmiş ve yayılmıştır.

Altun Yaruk (Altın Işık): Çinceden çevrilmiştir. Budizm’in mukaddes kitabıdır. Burkancılığın (Budizm’in) inanç ve felsefesini ve Buda’nın menkıbelerini anlatır.

Kalyanamkara ve Papamkara (İyi Düşünceli Şehzadeyle Kötü Düşünceli Şehzade): Burkancılığa ait bir hikâyedir. İyi düşünceli şehzadenin bütün canlılara yardım etmek ve canlıların birbirini öldürmesini engellemek üzere yaptığı maceralı yolculuğu anlatır.

Irk Bitig (Fal Kitabı): Bir fal kitabıdır. İçinde 65 fal vardır ve her bir fal bir paragraftır. Kitap Uygur dönemine ait olmasına rağmen Göktürk yazısıyla yazılmıştır.

Bkz: İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı Online Test



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.