İsim Tamlamaları Konu Anlatımı ve Örnekleri

  • İsim tamlamaları, en az iki ismin tamlayan ve tamlanan ilişkisiyle birbirine bağlandığı söz grubudur.
  • İsim tamlamalarında tamamlayıcı öge tamlayan, birinci ögenin parçası durumunda olan ikinci öge tamlanandır.
  • İsim tamlamalarında tamlayan ve tamlanan kendine özgü ekler alır.
    Tamlayan eki: -ın, -in, -un, -ün
    Tamlanan eki: -ı, -i, -u, -ü
  • İsim tamlamaları dörde ayrılır.

1. Belirtili İsim Tamlaması

  • Hem tamlayanın hem de tamlayanın ek aldığı isim tamlamalarına belirtili isim tamlaması denir. Belirtili isim tamlamalarında tamlayan, tamlananın neye veya kime ait olduğunu belirtir.

Annemin gözyaşları: tamlayan ⇒ annemin | tamlanan  ⇒ gözyaşları
Telefonun sesi: tamlayan ⇒ telefonun | tamlanan  ⇒ sesi
Mutfağın duvarı: tamlayan ⇒ mutfağın | tamlanan  ⇒ duvarı
Sözün özü: tamlayan ⇒ sözün | tamlanan  ⇒ özü

  • Kimi devrik cümlelerde tamlayanla tamlanan sözcük yer değiştirebilir.

Her şeyi anlattı mı annesi çocuğun? → (çocuğun annesi)
Karanlıkta denize vurur ışıkları adanın. → (adanın ışıkları)

  • Tamlanan durumundaki isim, sayı ya da belirsiz bir ölçü anlamı taşıyorsa tamlayan eki “-in” yerine “-den” eki kullanılabilir.

Çocuklardan birkaçı derse gelmedi. → (çocukların birkaçı)
Adamlardan biri ters ters bakmaya başladı. → (adamların biri)

  • Belirtili isim tamlamasında tamlayanla tamlanan sözcük arasına sıfat girebilir.

Kardeşimin mavi bisikleti kapının önünde duruyordu. → Bu cümlede “kardeşimin bisikleti” belirtili isim tamlamasıdır. Tamlayan ile tamlananın arasında niteleme sıfatı (mavi) girmiştir.

  • Belirtili isim tamlamasında hem tamlayan hem de tamlanan durumundaki sözcük sıfat alabilir.

Yaşlı kadının son sözleriydi bunlar. → Bu cümlede “kadının sözleri” belirtili isim tamlamasıdır. “Kadın” sözcüğünün de “söz” sözcüğünün de önüne niteleme sıfatı (yaşlı, son) gelmiştir.

  • Belirtili isim tamlamalarında tamlayan ya da tamlanan birden çok sözcükten oluşabilir.

Çocuğun annesi ve babası törende çok heyecanlıydı. → Bu cümlede tamlayan bir tane olmasına rağmen (çocuğun) birden fazla tamlanan vardır (annesi ve babası).

Annemin, babamın ve kardeşimin özlemi dayanılmaz olmuştu. → Bu cümlede ise tamlayan birden çok (annemin, babamın ve kardeşimin) , tamlanan ise bir tanedir (özlemi).

  • Kimi durumlarda tamlayan durumundaki sözcük söylenmeyebilir.

defterin bende kalmış. → ( senin defterin )
Dostlarım burayı çok sevdi. → ( benim dostlarım )

  • Kimi durumlarda tamlanan durumundaki sözcük söylenmeyebilir.

Bu eser Orhan Kemal’in sanırım. → ( Orhan Kemal’in eseri )


2. Belirtisiz İsim Tamlaması

  • Sadece tamlanan sözcüğün ek aldığı isim tamlamalarıdır. Tamlayan ekinin kullanılmadığı bu tamlamalarda bir belirsizlik – genelleme anlamı vardır. Örneğin: “kitabın kapağı” dendiğinde belli bir kitaptan ve onun kapağından söz ediliyor. “Kitap kapağı” dendiğinde ise hangi kitap ve kapaktan söz edildiği belirsiz olup genel bir “kitap kapağı” anlatılmış olur.

Çay fincanı: tamlayan ⇒ çay | tamlanan  fincanı
Duvar saati: tamlayan ⇒ duvar | tamlanan  ⇒ saati
Kuş sütü: tamlayan ⇒ kuş | tamlanan  ⇒ sütü
Kış uykusu: tamlayan ⇒ kış | tamlanan  ⇒ uykusu

  • Belirtisiz isim tamlamalarında tamlayan, tamlananın türünü belirtebilir.

Amasya elması | tiftik keçisi | su saati

  • Tamlayan durumundaki sözcük, tamlananın nedenini belirtebilir.

sel felaketi | yangın korkusu | sinir hastalığı

  • Tamlayan durumundaki sözcük, tamlananın neye benzediğini gösterebilir.

pamuk şekeri | sigara böreği | ateş böceği

  • Tamlayan, tamlananın ne(y)den yapıldığını belirtebilir.

tarhana çorbası | pirinç pilavı | tütün kolonyası

  • Tamlayan durumundaki isim, tamlananın zamanını gösterebilir.

ilkbahar yağmurları | sabah serinliği | 1999 depremi

  • Belirtisiz isim tamlamasında tamlayan ya da tamlanan birden çok sözcükten oluşabilir.

“Elektrik, su ve telefon faturalarını ben ödedim.” ⇒ Bu cümlede tamlayan birden çok (elektrik, su ve telefon) , tamlanan ise bir tanedir (faturaları).

  • Belirtisiz isim tamlamalarında tamlayanla tamlanan arasına herhangi bir sözcük girmez. Sıfat, tamlamanın başında yer alır, bu durumda hem tamlayan hem de tamlananın ortak sıfatı olur.

“Otobüs bileti” bir belirtisiz isim tamlamasıdır. Bu tamlamanın arasına sıfat sokmaya çalışırsak anlatım bozukluğuna yol açarız. “otobüs eski bileti” gibi bir kullanım yanlıştır.

  • Bir belirtisiz isim tamlaması, bir başka ismin niteleyicisi olarak kullanılabilir, Bu durumda sıfat görevi kazanır.

“Deniz mavisi gözleri vardı.” ⇒ Bu cümlede “deniz mavisi” bir belirtisiz isim tamlamasıdır. Aynı zamanda bu tamlama “göz” sözcüğünün sıfatı durumundadır (nasıl göz? deniz mavisi)

  • Bazı birleşik yapılı isimler belirtisiz isim tamlaması biçiminde kalıplaşmıştır.

Kızkulesi | ayakkabı | basımevi | camgöbeği | aslanağzı

3. Zincirleme İsim Tamlaması

  • En az üç isimden oluşan, tamlayanı veya tamlananı isim tamlaması olan tamlama türüdür.
  • Zincirleme isim tamlamalarında tamlayan, isim tamlaması biçiminde olabilir.

“Akşam güneşinin kızıllığı ovaya yansımıştı.” ⇒ Bu cümlede belirtisiz isim tamlaması durumunda bulunan “akşam güneşinin” ifadesi, aynı zamanda zincirleme isim tamlamasının tamlayanıdır.
Akşam güneşinin: tamlayan
kızıllığı: tamlanan

  • Zincirleme isim tamlamalarının tamlananı isim tamlaması olabilir.

“Çocukların ders kitaplarını devlet veriyor.” ⇒ Bu cümlede belirtisiz isim tamlaması durumunda bulunan “ders kitapları” ifadesi, aynı zamanda zincirleme isim tamlamasının tamlananıdır.
Çocukların: tamlayan
ders kitapları: tamlanan

  • Tamlayanı da tamlananı da isim tamlaması olan zincirleme isim tamlamaları kurulabilir.

“Bu yıl üniversite sınavının matematik soruları oldukça farklıydı.”
üniversite sınavının: tamlayan
matematik soruları: tamlanan

4. Takısız İsim Tamlaması

Tamlayan ve tamlanan eklerinin kullanılmadığı isim tamlamasıdır. Takısız isim tamlamalarında tamlayan, tamlananın ne(y)den yapıldığını gösterir.

altın bilezik ⇒ altın(dan)
yün kazak ⇒ yün(den)
ahşap bina ⇒ ahşap(tan)
plastik tabak ⇒ plastik (ten)



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.