İsim nedir? İsim çeşitleri nelerdir? Yapı bakımından isimler

Bütün varlıkları ve kavramları karşılayan sözcüklere isim (ad) denir. Canlı veya cansız olsun her varlığın ismi olabileceği gibi duyguların ve düşüncelerin de isimleri olabilir. İsimler üç farklı kritere göre sınıflandırılır.

 

A) İSİM ÇEŞİTLERİ

1. Varlıklara Verilişlerine Göre İsimler

a. Cins İsim

Aralarında ortak özellikler bulunan varlıklar topluluğuna cins (tür), bu varlıkların ortak ismine de cins isim denir.  Bu isimler herkes tarafından bilinir ve genel bir anlamı karşılar. Örneğin “kitap” dendiğinde herkesin zihninde aşağı yukarı ortak bir görüntü belirir.

perde, ses, bardak, dağ, kedi, okul, öğretmen, hayvan, ülke, gezegen gibi isimler cins isim örnekleridir.

b. Özel İsim

Bir tür içinde yer alan herhangi bir varlığı diğer varlıklardan ayırt etmek için kullanılan isme özel isim denir. Özel isim, bir türün ortak özeliklerini taşımasına karşın evrende tam bir benzeri bulunmayan, yaratılışta tek olan varlıkları karşılar. Söz gelimi “insan” sözcüğü, benzer özellikleri bulunan bir canlı grubunun ortak ismiyken (cins isim) “Ahmet” sözcüğü, bu varlıklar içinde diğerlerinden farklı olan, aynısından bir ikincisinin bulunmadığı bir varlığın ismidir. Çevremizde Ahmet ismini taşıyan birçok kişi olabilir, ama bunların hiçbirinin aynı özellikleri taşıyan bir ikincisi yoktur.

Not : Özel isimlerin baş harfleri daima büyük harfle yazılır.

Özel isimler şu başlıklar altında toplanır:
1. Kişilerin isimleri ve soy isimleri: Münir Nurettin Selçuk, Ahmet Hamdi Tanpınar, Orhan Veli Kanık vb.
2. Hayvanlara verilen özel isimler: Kocabaş, Minnoş, Tekir, Sankız vb.
3. Millet, devlet, topluluk, boy ve aşiret isimleri: Fransızlar, Türkiye Cumhuriyeti, Avşarlar, Kayı vb.
4. Kıta, ülke, şehir, cadde, dağ, ırmak vb. isimleri: Avrupa, Peru, Ankara, Aras Nehri, Erciyes Dağı vb.
5. Kurum, kuruluş, dernek, okul vb. isimleri: Türk Dil Kurumu, Yüksek Öğretim Kurulu, Mehmetçik Vakfı, Haydarpaşa Lisesi vb.
6. Dil, din, mezhep ve tarikat isimleriyle bunların mensuplarını bildiren isimler: Türkçe, Müslümanlık, Protestan. Mevlevilik vb.
7. Yapı, anıt ve taşıtlara verilen isimler: Çankaya Köşkü, 15 Temmuz Şehitler Köprüsü, Topkapı Sarayı, Zambak Apartmanı, Bilge Kağan Anıtı, Savarona Yatı vb.
8. Gök cisimlerinin isimleri: Ay, Güneş, Plüton, Halley Kuyruklu yıldızı vb.
9. Kitap, dergi, gazete vb. isimleri: Yaprak Dökümü, Varlık, Hürriyet vb.
10. Kanun, tüzük, yönetmelik, yönerge, genelge isimleri: Medeni Kanun, Ortaöğretim Kurumları Yönetmelği vb.
11. Milli ve dini bayramlarla bayram niteliği kazanmış günlerin isimleri: 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı, Ramazan Bayramı, Anneler Günü vb.
12. Tarihi olay, çağ, dönem isimleri: Kurtuluş Savaşı, İlk Çağ, Milli Edebiyat Dönemi vb.

2. Karşıladıkları Varlıkların Sayılarına Göre İsimler

a. Tekil İsim

Sayı bakımından yalnızca bir varlığı karşılayan isimlerdir. Çoğul eki (-lar -ler) almayan ve topluluk ismi olmayan tüm isimler tekildir.

öğrenci, asker, kitap, ev, araba, sevgi vb. isimler tekildir.

b. Çoğul İsim

Aynı türden birden çok varlığı karşılayan isimlere çoğul isim denir. Çoğul isimler, tekil isimlere getirilen “-lar, -ler” ekleriyle oluşturulur.

öğrenciler, askerler, kitaplar, evler, arabalar, sevgiler vb. isimler çoğuldur.

c. Topluluk İsmi

Çoğul eki almadan birçok varlığı karşılayan isimlerdir: Toplum, halk, millet, ordu, bölük, sürü…

Topluluk isimleri de çoğul eki alabilir. Bu durumda grupların çoğulu bildirilmiş olur. Örneğin “Dünya milletlerinin yakınlaşması gerekir.” derken kendi içinde bir grup oluşturan “millet” sözüyle birden fazla grup anlatılmış olur.

3. Varlıkların Niteliklerine Göre İsimler

a. Somut İsim

Duyu organlarının biri ya da birkaçıyla algılanabilen varlık ya da nesneleri karşılayan isimlere somut isim denir.
gelinlik, koltuk, çocuk, rüzgar, deniz, Ali vb. isimler somuttur.

b. Soyut İsim

Duyu organlarıyla algılanamayan, ancak zihinde ve imgelemde var olan kavram ve nitelikleri karşılayan isimlere soyut isim denir: cesaret, fikir, iyilik, sevinç, melek, egemenlik, zeka vb. isimler soyuttur.

Dikkat!!! Bazı isimlerin soyutluğu-somutluğu bu isimlerin cümledeki kullanıma göre değişir. Söz gelimi somut anlamlı bir sözcük olan “yürek” sözcüğü “cesaret” anlamında kullanılarak soyut bir isim olarak kullanılabilinir.

B) İSİMLERDE KÜÇÜLTME

  • İsimlere getirilen “-cık (-cik, -cuk -cük) -cağız, -cek” ekleriyle yapılır. Bu ekler eklendikleri sözcüğe küçültme anlamının yanında sevgi, acıma, azımsama gibi anlamlar da kazandırır.

Örnekler:

“Bana yer olarak başımı sokacak bir kulübecik bile yeter.” cümlesinde “-cik” eki, “kulübe” sözcüğüne küçültme anlamı katmıştır.

“Bu derecik yaz kış akardı.” cümlesinde “-cik” eki, “dere” sözcüğüne küçültme anlamı katmıştır.

“Bu heykelcik, insanoğlunun sanatsal yaratıcılığının bir göstergesidir.” cümlesinde “-cik” eki, “heykel” sözcüğüne küçültme anlamı katmıştır.

“Sınav kitapçığı yirmi dört sayfadan oluşuyordu.” cümlesinde “-cik” eki, “kitap” sözcüğüne küçültme anlamı katmıştır.

“Yavrucak yağan yağmur altında nereye gideceğini şaşırmış, ortada kalakalmıştı.” cümlesinde “-cak” eki, eklendiği sözcüğe “acıma” anlamı katmıştır.

“Anneciğimi çok özlemiş, onunla görüşeceğim günü iple çeker olmuştum.” cümlesinde       “-cik” eki, eklendiği sözcüğe “sevgi anlamı katmıştır.

“Bana yüz milyoncuk borç verir misin?” cümlesinde ise küçültme eki “azımsama” anlamı katmıştır.

 

  • Küçültme ekini alan bazı sözcükler, küçültme anlamından çıkarak kalıcı isim oluşturur. Artık
    bu eki alan sözcükler “masa, sıra, kitap” gibi birer varlık ismi olmuştur.

“Gözünde çıkan arpacık ona çok acı veriyordu.” cümlesinde “arpacık” sözcüğü gözle ilgili bir hastalık adıdır. Bu sözcükte artık küçültme anlamı yoktur. Sözcük, bir varlığa ad olmuştur.

“Gelincikler tarlada nazlı nazlı sallanırlar.” cümlesinde “gelincik” sözcüğü, bir çiçek adıdır.
“Kapıyı maymuncukla açıp içeri girmişler.” cümlelerindeki “maymuncuk sözcüğü ise bir araç adıdır.

C. YAPILARINA GÖRE İSİMLER

İsimler yapılarına göre üç kısımda incelenir:

1) Basit yapılı isimler
2) Türemiş yapılı isimler
3) Bileşik yapılı isimler

1. Basit isimler

»Yapım eki almamış başka bir sözcükle de birleşik yapı oluşturmamış isimdir. Bir sözcüğün kök durumunda bulunmasıyla sadece çekim ekini alması arasında yapı yönünden herhangi bir fark yoktur. Her iki şekilde de sözcük, yapı bakımından basittir. Önemli olan, sözcükte herhangi bir yapım ekinin bulunup bulunmamasıdır.
Örnek: Bardak, masa, ceviz, yüzük…

Not: Kök durumundaki isimler çekim eki alırlarsa yine basit yapılı isim olarak kabul edilirler.

“Ankara’dan gelirken evini ve arabasını sattı.” Cümlesinde altı çizili isimler ek almalarına rağmen basittir. Çünkü aldıkları ekler isim çekim ekleridir.

2. Türemiş isimler

» İsim veya fiil köklerinden yapım ekleriyle türetilerek yeni bir anlam kazanan isimlere türemiş isimler denir.

» Çekim ekleriyle yapım ekleri arasında temelde şöyle bir fark vardır: Çekim ekleri, sözcüğün anlamını ve türünü değiştirmeden ona durum, sayı, sahiplik, zaman ve şahıs kavramlarını katar; sözcüklerin çekime girerek cümle oluşturmalarını sağlar; yapım ekleri ise sözcüklerin anlamlarını bazen de hem anlamlarını hem türlerini değiştirir.

» Türemiş isimler, “-ıcı,-gı,-gın,-ı,-ık,-ntı,-gıç…” gibi fiilden isim yapma ekleri ve “-cı,-daş,-lık,-sız” gibi isimden isim yapma ekleri ile türetilir.
Sabunluk     »»»   kökü  ( sabun )
Sucu            »»»   kökü  ( su )
Türkçe         »»»   kökü  ( Türk )
Yurttaş         »»»   kökü  ( yurt )
Vatandaş    »»»   kökü  ( vatan )
Balcı            »»»   kökü  ( bal )

“Bu koşu her yıl Eylül ayında yapılıyor.” Cümlesinde ki koşu ismi “koş-” fiilinden türetilerek türemiş isim olmuştur.

3.Bileşik isimler

» İki veya daha fazla ismin bir araya gelerek yeni bir varlığı ya da kavramı karşılayacak şekilde oluşturduğu yeni isimlerdir. Bileşik isimler bitişik yazılır.

Örnek: Anayasa, başöğretmen, havagazı, kabakulak, hanımeli…

» Birleşik isimler değişik şekillerde oluşabilir.

  • Sıfat tamlaması şeklinde oluşan birleşik isimler: Uzungöl,  Yenikapı, Aksaray
  • İsim tamlaması şeklinde oluşan birleşik isimler: külkedisi, hanımeli
  • Bir fiilimsi ve bir isimle oluşan birleşik isimler: gökdelen, çöpçatan
  • Bir isim ve bir fiille oluşan birleşik isimler: ateşkes, bilgisayar
  • İki fiiliden oluşan birleşik isimler: dedikodu, gelgit
  • Yansıma seslerden oluşan birleşik isimler: hırgür

» Birleşik isimi oluşturan sözcükler anlam kaybına uğrayabilir.

“Bahçemizde hanımeliler açardı.” Cümlesindeki hanım eli birleşik bir isimdir. İki isim de birleşme esnasında anlam kaybına uğramıştır.

» Birleşik isimler oluşurken ses düşmesi olabilir.

“Okullar bu pazartesi açılıyor.” Pazar+ertesi isimleri birleşirken “e” sesi düşmüştür.
“Ülkesine dönerken kaynanasına hediye almış.” Kayın+ana isimleri birleşirken “ı” sesi düşmüştür.

 



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.