Hoca Dehhani “Umma” Redifli Gazel İncelemesi

Hoca Dehhani, divan edebiyatının ilk şairi kabul edilmektedir. 13. yüzyılda yaşayan sanatçı, döneminin genel anlayışının dışına çıkmış ve ilk kez din dışı temalarla şiirler yazmıştır. Sanatçının hayatı hakkında elimizde yeterince bilgi bulunmamaktadır. Bu yazımızda “Hoca Dehhani”nin “umma” redifli gazelini inceleyeceğiz.

GAZEL GÜNÜMÜZ TÜRKÇESİ
1. Sabreyle gönül derdine derman ire umma
Can atma oda bîhûde cânân ire umma
1. Sabret gönül, derdine derman bulacağını sanma
Canını boşuna ateşe atma, sevgilinin (sana) ulaşacağını umma.
2. Gözün sadefinden nice dürdane dökersin
Şol dişi güher dudağı mercan ire umma
2. Gözün sadefinden ne kadar çok inci dökersin (ağlarsın)
O dişi mücevher, dudağı mercan (gibi olan sevgilinin) sana erişeceğini sanma
3. Gül vaslı dilersen ko bu feryâdı î bülbül
Gül gonca bigi ağzı gülistân ire umma
3. Güle kavuşmayı dilersen ey bülbül, bırak bu feryadı Ağzı gül goncası (olan sevgilinin), o gül bahçesine benzeyenin (sana) erişeceğini umma.
4. İncedise hecr ile karınca gibi belin
Firkât niçe bir ola Süleyman ire umma
4. Belin ayrılık yüzünden karınca gibi inceldiyse Ayrılık ne kadar sürerse sürsün, Süleyman’ın erişeceğini umma
5. Yakûb bigi hüzn ile katlan bir iki gün
Bir gün haber-i Yusuf-ı Kenan ire umma
5. Yakup (peygamber) gibi (ayrılığa) bir iki gün üzüntüyle katlan Bir gün Yusuf’un (yaşadığı haberi gibi sevgilinin sana geleceği haberinin) ulaşacağını sanma.
6. Feryad ü figân itme î bülbül dahi ağzın
Yum gonca bigi yine gülistan ire umma
6. Ey bülbül, ağlayıp sızlanma ağzını da gonca gibi yum, O gül bahçesine (benzeyen sevgilinin) sana erişeceğini sanma.
7. Maksûd anın kim ele düşvâr irişür
Yırtma yakanı elüne âsân ire umma
7. (Sevgiliye kavuşma) ereği, ele zor geçer Yakanı yırtma (bununla) eline kolayca geçeceğini sanma.
8. Ağyâr elinden sana bil şol yâr iremez
Âşkâr ola bir gün pinhan ire umma
8. O sevgili, düşmanların (onu seven diğer âşıkların) elinden (kurtulup da) sana ulaşamaz Bu açık bir gerçektir, bir gün onun gizlice geleceğini umma.
9. Bu resme ki Dehhani durur şem’ bigi zâr
Başdan ayağa ömrüni pâyân ire umm
Hoca Dehhani
9. Dehhani, böyle, mumun (damla damla erimesi) gibi gözyaşı dökersin (Ağlayarak) ömrünün sona ereceğini umma.



Beyitlerin Açıklamaları

Birinci Beyit

Görüldüğü gibi, şair divan şiirinin klasik konusu olan aşkı işlerken, bu konunun ayrılmaz parçası olan “sabır” kavramını da kullanmaktadır. Çünkü “aşk”, divan şiirinde “ayrılık, sevgiliye kavuşamama, sürekli ona hasret kalma” şeklinde işlendiği için “sabır” kavramı da bunun yanında yer alır. Dolayısıyla “aşk, ayrılık, ayrılık acısı ve sabır” bu beyitin düşünce temelini oluşturur.

İkinci Beyit

Bu beyitte göz kapakları sedefe, gözyaşı da inciye benzetilmiştir. Sevgilinin dişleri ise mücevhere, dudağı da mercana benzetilmiştir. Beyitte divan şiirinin klasik benzetmeleri ve manzumları kullanılarak birinci beyitte söylediği “ne yaparsan yap sevgili sana gelmez” ana düşüncesi yinelenmiştir.

Üçüncü Beyit

Divan şiirinde aşığına yüz vermeyen sevgilinin ağzı, küçüklüğünden ve renginden dolayı “gonca”ya; âşık da “bülbül”e benzetilir, klasik bir benzetmeyle şair bir yandan kendisine yüz vermeyen sevgilinin güzelliklerini överken diğer yandan da kendisine boşuna feryat etmemesi gerektiğini öğütlüyor, çünkü biliyor ki ne yaparsa yapsın sevgili ona yüz vermeyecektir.

Dördüncü Beyit

Kur’an-ı Kerim’in Karınca suresinde belirtildiğine göre, kuşlar ve öteki hayvanlara hükmeden ve onların dilinden anlayan Süleyman Peygamber, ordusuyla savaşa giderken yol üstünde bir karınca yuvasına rastlar, karıncaların beyi ile görüşerek karıncaların yuvalarına girmelerini ve ezilmekten kurtulmalarını sağlar. Beyitte, ayrılık nedeniyle, öyküdeki karıncalar gibi güçsüz kalsan bile, sevgilinin karıncaları kurtaran Süleyman gibi gelip seni kurtaracağını umma diye kendisine sesleniyor şair.

Beşinci Beyit

Kur’an Kerim’deki Yusuf suresine göre, Yakup Peygamber’in on iki oğlu varmış, bunların en iyisi ve en güzeli Yusuf’muş. Onun güzelliğini kıskanan kardeşleri Yusuf’u bir kuyuya atarak babalarına onun öldüğünü söylemişler. Yakup peygamberin gözleri Yusuf’a ağlamaktan kör olmuş. Bu beyitte bu hikâyeye bir anıştırma yapan şair, kendisi ile sevgilisi arasındaki ilişkiyi bu yolla nakletmeye çalışmıştır.

Altıncı Beyit

Üçüncü beyitte ve bu beyitte divan şiirinin klasik mazmunları tekrarlanmıştır. (ağız-gonca, sevgili-gül bahçesi, aşık-bülbül) Şair ağlayıp sızlansa da sevgiliye ulaşamayacağını tekrarlamıştır.

Yedinci Beyit

Yaka yırtmak sözü, divan şiirinde “acı çekmek, aşk acısı yüzünden feryat ederek ağlamak” anlamına gelir. Şair diğer beyitlerde söylediklerini bu beyitte de tekrar ederek ne kadar yakasını yırtıp feryat etse de sevgilinin ona gelmesinin mümkün olmadığını belirtiyor.

Sekizinci Beyit

Bu beyitte de divan edebiyatının alışılmış bakış açısı kullanılmıştır. Sevgiliye âşık olan birçok kişi vardır, bunların her biri diğerinin rakibi, düşmanıdır. Sevgili bütün aşıklarına şöyle ya da böyle yüz verirken bir tek şaire dönüp bakmaz. Şair de bunu bildiği için sevgilinin gizlice de olsa ona geleceğini ummaz.

İkinci Beyit

Şair, son beyitte kendisini yandıkça eriyen bir muma benzeterek bu aşk acısı yüzünden, günden güne eriyip yok olduğunu söylemiştir. Ancak ağlayıp sızlayarak da ömrünün sona ermeyeceğinin farkındadır.

Bu şiir ele aldığı konu, konuya bakış açısı ve uyakların dizilişi yönünden gazel özelliği taşımaktadır. Uyak düzeni aa / ba / ca / ça / da / ea / fa / ga / ğa şeklindedir. Buna göre ilk beyit (matla beyit) kendi arasında; öteki beyitlerin ikinci dizeleri de, ilk beyite uyaklıdır. “ire umma” sözleri rediftir.

Şiirde Ahenk

  1. ———— dermân ire umma
    ———— canân ire umma
  2. ———— dökersin
    ———— mercân ire umma
  3. ———— bülbül
    ———— gülüstân ire umma
  4. ———— belin
    ———— Süleymân ire umma
  5. ———— gün
    ———— Ken’ân ire umma
  6. ———— ağzın
    ———— gülistân ire umma
  7. ———— irişür
    ———— asân ire umma
  8. ———— iremez
    ———— pinhân ire umma
  9. ———— zâr
    ———— payân ire umma

Birinci beyit ile diğer beyitlerin ikinci dizelerindeki “ân” sesleri zengin uyaktır.



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.