Gazel Nedir? Özellikleri, Gazel Örnekleri

Gazel, divan edebiyatında yüzyıllar boyunca en çok kullanılan nazım şekli olmuştur. Kelime anlamı “kadınlar için söylenen güzel ve âşıkane söz”dür. Önceleri kasidenin bir bölümü olan gazel, İran edebiyatında klasik şeklini almış, 13. yüzyıldan itibaren de Türk edebiyatında da kullanılmaya başlanmıştır. Gazel türünün geçmişi çok eski dönemlere dayanır.

Gazel Nazım Biçiminin Özellikleri Nelerdir?

  • Gazellerde sadece aruz ölçüsü kullanılır. Aruzun bütün kalıplarıyla gazel yazılabilir.
  • Gazellerin nazım birimi beyittir. Nazım birimi sayısı 5-15 arasında değişir.
  • Kafiye düzeni “a-a, b-a, c-a, d-a, e-a …” biçimindedir.
  • Gazelin ilk beytine matla, son beytine makta denir.
  • Şair mahlasını (şiirde kullandığı takma adını) genellikle makta bazen de “hüsn-i makta” (gazelin sondan bir önceki beyti) beytinde söyler.
  • Bazı şairlerin mahlaslarını söylemedikleri de olur. Örneğin Kadı Burhanettin, 1500’e yaklaşan gazellerinin hiçbirinde mahlasını kullanmamıştır.
  • Gazelin en güzel beytine “beytü’l gazel” ya da “şah beyit” denir.
  • Gazelde aşkın her türlü görünüşü (aşk acısı, mutluluk, sevgi, ayrılık derdi), içki ve içki meclisleriyle ilgili duygular. Yaşama sevinci dünyayı değersiz görme, kadın, tasavvuf vb. temalar ele alınır.
  • Gazel, beyit bütünlüğüne dayalı bir nazım biçimidir. Bu bağlamda bir gazeldeki her bir beyit, tema ve söyleyiş güzelliği bakımından başlı başına bir şiir gibi de düşünülebilir.
  • Gazelde bütün güzelliği değil, parça güzelliği esastır. Buna karşın bütün beyitleri ahenk, söz sanatları vb. bakımlardan birbirinden güzel olan gazeller de vardır. Her bir beyti birbirinden ustalıklı söylenmiş izlenimi veren bu tür gazellere “yekavaz gazel” denir.
  • Aynı şekilde bütün beyitleri aynı tema etrafında şekillenen gazeller de vardır. Konu bütünlüğünün olduğu bu tür gazellere ise “yek-ahenk gazel” denir. “Yek-ahenk” ve “yek-avaz” terimleri divan şiirindeki diğer nazım şekilleriyle de ilgili olarak kullanılmaktadır.
  • Gazel, işlediği temalar ve lirikliği bakımından halk edebiyatındaki koşma nazım biçiminin aşk ve tabiat temalarını işleyen türü olan güzelleme ile benzerlik gösterir.



Gazel Örnekleri

Örnek – 1

Bir şeker handeyle bezm-i şevka câm etdin beni
Nîm sun peymâneyi sâkî tamâm etdin beni

Şu’le servâsâ çıkar hâkimden ol yerlerde kim
Pây-mâl-i tevsen-i âteş-hırâm etdin beni

Nükhet-gîsû ile geldin bize âh ey sâkî
Turra-i sünbül-sıfat âşüfte-kâm etdin beni

Cilve-i hüsnünle her mûyum perî-hîz olmada
Işk ile ser-tâ-kadem âyîne-fâm etdin beni

Böyle ser-mest ü harâb etme Nedîm-i zârveş
Nîm sun peymâneyi sâkî tamâm etdin beni

Örnek – 2

Hâsılım yok ser-i kûyunda belâdan gayrı
Garazım yok reh-i aşkında fenâdan gayrı

Ney-i bezm-i gamem ey âh ne bulsan yele ver
Oda yanmış kuru cisminde hevâdan gayrı

Perde çek çehreme hicran günü ey kanlu sirişk
Ki gözüm görmeye ol mâhlikadan gayrı

Yetti bi-kesliğim ol gayete kim çevremde
Kimse yok çizgine gird-âb-ı belâdan gayrı

Bozma ey mevc gözüm yaşı habâbın ki bu seyı
Komadı hiç imâret bu binadan gayrı

Ne yanar kimse bana âteş-i dilden özge
Ne açar kimse kapım bâd-i sebâdan gayrı

Bez-mi aşk içre Fuzuli nice âh eylemeyem
Ne temettu’ bulunur neyde sadâdan gayrı



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.