Efsane Nedir? Efsane Türünün Özellikleri, Efsane Türleri

Çok eski zamanlardan beri anlatılagelen, kaynağı ya da ilk söyleyeni belli olmayan, doğa olaylarını, kişileri, bir varlığın meydana gelişini anlatan, gerçek dışı unsurları da içeren kısa anlatılara efsane ya da söylence adı verilir.

Efsane (Söylence) Türünün Özellikleri

  • Efsaneler kuşaktan kuşağa aktarılarak varlığını sürdüren anonim ürünlerdir.
  • Her efsanenin konusu bir kişi, bir doğa olayı veya bir yerle ilgilidir, kısaca efsane kişi, olay ve yerle ilgili anlatıdır.
  • Efsanenin temelinde inanç unsuru vardır. Efsaneyi anlatan da dinleyen de efsanenin gerçekleri yansıttığına inanır.
  • Efsanenin özel bir anlatıcısı yoktur, herkes duyduğu ve bildiği bir efsaneyi anlatabilir.
  • Kısa anlatılardır, bir ana olayı ve bununla ilgili birkaç motifi içerirler; iç içe geçmiş olaylar, olay zinciri yoktur.
  • Efsanede anlatılan kişi ya da olay olağanüstü özelliklerle verilir.
  • Efsaneler, belli biçimsel özellikleri olmayan, konuşma diliyle oluşan kısa halk anlatımlarıdır. Kaynakları geçmiştedir.
  • Efsanelerde bilinen yerlerden ve zamandan söz edilir.
  • Efsaneler kulaktan kulağa, kuşaktan kuşağa yayılırken her farklı anlatıcı tarafından değişikliğe uğratılmıştır.
  • Efsaneler bir bakıma mitlerin modernleşmiş şekilleri olarak ifade edildikleri için bir halkın kutsal ögelerini yansıtırlar.
  • Efsaneler, diğer halk anlatıları içinde masal ve destanla benzerlik gösteren bir türdür.
  • Efsanelerde genel olarak insanlara bir ders verme amacı güdülür.

Türk efsanelerini şu şekilde sınıflandırabiliriz:

➢ Dünya’nın yaratılışı ve sonu ile ilgili efsaneler

  • Evrenin var oluşu
  • Dünya’nın var oluşu
  • İnsanın yaratılışı
  • Diğer canlıların yaratılışı
  • Dünyanın sonu
  • Kıyametin kopması

➢ Tarihî efsaneler

  • Savaşlar, fetihler, istilâlar
  • Kurulu düzene başkaldırmalar
  • Üstün kişiler, büyük kahramanlar, bilginler
  • Tarihî olarak bilinen kahramanların doğaüstü güce sahip varlıklarla yaptıkları mücadeleler

➢ Yer efsaneleri

  • Köylerin, kasabaların, şehirlerin kuruluşlarına yönelik olanlar
  • Belli bir dağın, denizin, gölün nasıl oluştuğuna yönelik olanlar
  • Doğaüstü kişiler ve varlıklarla ilgili efsaneler
  • Cinler, periler, şeytanlar ve ejderhalarla ilgili olanlar
  • Büyücü, efsuncu gibi doğaüstü kişileri anlatanlar
  • Alın yazısıyla ilgili olanlar
  • Ölüm ve sonrasını anlatanlar
  • Tekin olmayan yerlerle ilgili olanlar

➢ Dinî Efsaneler

  • Toplum hayatında önemli rol oynamış kişilerin yaşamları ve ölümleri, öldükten sonra da mezarları, türbeleri üzerine söylenen efsaneler
  • Ermişlerin hayatları, ölümleri ve türbeleriyle ilgili efsaneler
  • Ermişlerin yaşarken ya da öldükten sonra da insanlara yardım etmeleri ve keramet göstermelerini konu alan efsaneler
  • Manevi gücüne inanılan “Hızır”ın dar zamanlarda insanların yardımına koşmasıyla ilgili efsaneler

➢ Aşk Üzerine Efsaneler

  • Bu efsaneler çoğunlukla gerçeğe dayalıdır.
  • Aşk konusunun yanı sıra dinî motifler ve kutsal değerlere saygı ögeleri de yer alır.



Efsane ile Diğer Türlerin İlişkisi

1. Efsane – Masal İlişkisi

  • Efsane, hem anlatıcı hem de dinleyici tarafından gerçek olarak kabul edildiği halde, masal, başından itibaren bir hayal ürünü olarak kabul edilir.
  • Masalların geçtiği yerler, masal kişileri tamamen gerçek dışıdır, olaylar belirsiz bir zamanda cereyan eder. Oysa efsanelerde var olan yerler, yaşadığı bilinen veya yaşadığına inanılan kişiler yer alır, efsanelerde belli bir zaman dilimi verilir.
  • Masallar çoğunlukla olağanüstü özellikler taşıyan kişiler ve olaylar üzerine kurulur, efsanelerde de olağanüstü özellikler bulunsa da bunlar gerçekle birlikte örülmüştür.
  • Efsanelerde gelenek – görenek, dini inançlar gibi yerli ve ulusal motifler kullanırken masallarda bunlardan söz edilmez.
  • Masalların belli yapı unsurları ve biçimsel özellikleri vardır. Efsanelerin kalıplaşmış bir yapısı yoktur.
  • Masallar da efsaneler de çok eski zamanlarda oluşmuş, belli bir zamana kadar sözlü olarak varlığını sürdürmüş anonim ürünlerdir.
  • Her ikisi de anlatı (düzyazı) türüdür.

2. Efsane – Destan İlişkisi

  • Hem destan hem de efsanede anlatılan olaylar gerçek olarak kabul edilir.
  • Destanda anlatılan olay, tarihte yaşanmış bir olaydır, bu tarihsel gerçeklik her efsanede yer almaz.
  • Her ikisinde de yer alan olaylar ortaya çıktıkları zamanın dünyasında geçer.
  • Destanlar, bir milletin yaşadığı büyük olayları yansıttığı için ulusal bir nitelik taşır, o milletin geçmişini aydınlatır. Efsanelerin böyle bir yönü yoktur. Ayrıca aynı gelenek, görenek ve dinî inançlara sahip toplumlarda benzer efsanelerin var olduğu da bilinmektedir.
  • Destanlar ölçülü ve uyaklı, manzum (şiir) ürünlerdir. Efsaneler ise şiir ögeleri içermez, düzyazı şeklindedir.
  • Destanlar çok uzundur, bir destan kalın bir kitap oluşturacak boyutta olabilir, oysa efsaneler çok kısa anlatı türüdür.
  • Destanların bir anlatıcısı vardır, bunların başında da âşık denen saz ozanları gelir, efsaneleri herkes anlatabilir.
  • Doğal destanlar efsanelerden çok daha eski verimlerdir.
  • Her ikisi de sözlü gelenek içinde yaşamış, belli bir tarihte yazıya geçirilmiş anonim ürünlerdir.
  • Her ikisinde de olağanüstü olaylar ve kişiler yer alır, ancak destandaki olağanüstü unsurlar efsaneden daha fazladır.
  • Destanda olaylar zinciri vardır, efsaneler tek bir olaya dayanır.
  • Destanda mitolojik motifler çok kullanılır, efsanelerde bu unsurlar daha az yer alır.

3. Efsane – Halk Hikâyesi İlişkisi

  • Efsane ve halk hikâyesi arasında fazla bir benzerlik yoktur. İkisi de sözlü gelenek içinde oluşmuş anonim ürünlerdir. Her ikisi de halk diliyle oluşmuş ürünlerdir.
  • Bazı halk hikâyelerinin ana olayı özetlenerek efsane hâline getirilmiştir, bu tür örnekler bulunmaktadır. Halk hikâyeleri saz ozanları ve meddahlar tarafından anlatılır, efsane her insan tarafından anlatılabilir.
  • Halk hikâyelerinde çoğunlukla nazım – nesir karışıktır ve halk hikâyeleri uzundur. Efsanelerde şiir unsurları yoktur ve efsaneler kısadır.
  • Halk hikâyelerinin kalıplaşmış yapı unsurları vardır, efsanelerde belli bir biçimsel yapı yoktur.
  • Halk hikâyelerinde bir olay örgüsü vardır, efsaneler bir temel olayı ele alır, birkaç motif içerir.
  • Halk hikâyelerinde çoğunlukla konu aşk ve kahramanlıktır, efsanelerde ise bunların dışında çok farklı konular yer alır.
  • Her ikisinde de gerçek ve olağanüstü unsurlar iç içe yer alır.
  • Efsanelerde bir olay anlatımyla insanlara ders vermek, onları iyiye, güzele ve doğruya yöneltmek amaçlanır; halk hikâyelerinde böyle bir özellik görülmez.
  • Efsanelerde dinî inanışlar halk hikâyelerine göre daha belirgindir. Efsaneler halkın inançları üzerine kurulmuştur.
  • Bazı halk hikâyeleri Arap ve İran edebiyatı kaynaklıdır, efsaneler ise yerli ürünlerdir.



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.