Divan Edebiyatı Terimleri

Divan edebiyatı 13. yüzyılda başlayıp 19. yüzyılın ortalarına kadar varlığını sürdürmüş bir edebi dönemdir. Divan edebiyatının bu uzun yolculuğunda birtakım ortak kavramlar gelişmiştir. Bu yazımızda “divan edebiyatı terimleri”ni sizler için derledik. Alfabetik sıra ile düzenlediğimiz “divan edebiyatı terimleri sözlüğü”nde bu terimlerin karşılıklarını kısaca verdik. İşte Divan edebiyatında kullanılan bazı terimler ve onların karşılıkları:

Divan Edebiyatı Terimleri Sözlüğü

Bahariye Bahar için yazılan kaside.
Basitname Divan edebiyatında yalın Türkçe ile yazılmış gazeller. Bunlara Türkî-i basit gazel de denir. Basitnamelerde Arapça ve Farsça sözcüklerle tamlamalar çok azdır.
Beytü’l kasid Kasidenin en güzel beyti.
Beytü’l gazel Gazelin en güzel beyti. (Şah beyit)
Culusiyye Padişahın tahta çıkışı için yazılan kaside.
Darb-ı Mesel Meydana gelen bir durumu, olayı bir örnekle anlatmakta kullanılan kalıplaşmış, anlamlı sözler. Durûb-ı emsal diye de bilinir.
Dâriyye Yeni yapılan bir yapı için yazılan kaside.
Divançe Küçük divan
Fetihname Savaşla bir yerin alınmasını masal havasında anlatan eserler.
Fütüvvetname Yönetmelik, tüzük. Kurumların uyması gereken kuralları anlatan kılavuz kitap.
Gazavatname Gaza din uğruna savaşların anlatıldığı manzum veya düzyazı eserlerdir. Yükselme Döneminde çok yazılmış, sonraları azalmıştır.
Güldeste Seçme manzum ya da nesir yazılarının toplandığı dergi, antoloji.
Hâbname Bir olay, bir kişiyle ilgili düşünçeleri sanki rüyada görmüş gibi anlatarak yazılmış eserler. Hâbnameler nesir ya da nazım olabilir. Ziya Paşa ile Namık Kemal’in “Rüya” adlı eserleri bu türe örnektir.
Hezl (hezel) Ağırbaşlı, tanınmış bir esrin aynı biçimde yazılmış alaycı benzeri.
Hilye Peygamber efendimizin iç ve dış özelliklerini anlatan eserlerdir. Manzum da olabilir. Bazılarına dört halifenin tanıtımı da katılır.
Iydıyye (Bayramiyye) Bayram kutlaması için yazılan kaside.
İktibas İfadeyi süslemek, anlamı güçlendirmek için bir ilgi kurarak ayet ve hadisten alıntı yapmaktır.
İnşa Düzyazı (Nesir)
Kalb-i baz Harfleri yer değiştirmiş sözler. (emel-elem), (kasr-raks)
Kalender Halk edebiyatında gazel tarzında aruzun mefûlü mefâîlü mefâîlü teûlün kalıbıyla yazılmış şiir.
Kıta-ı Kebire Beyit sayısı ikiden fazla kıt’a.
Leb Değmez Dudak ünsüzlerini (b,f,m,p,v)kullanmadan yazılan şiir.
Letaifname Güldürü ögeleri bulunan anı-fıkra nitelikleri taşıyan eserlerdir.
Lugaz (Muamma) Divan şiirinde bilmeceye verilen addır.
Mahlasname Bir şaire mahlas vermek için yazılan şiir.
Makta Gazel ve kasidenin son beyti.
Matla Gazel ve kasidenin ilk beyti.
Mazmun Bir dizenin bir ifadenin taşıdığı ve onlardan herkesin anladığı gerçek ya da mecaz anlama, asıl anlamı yanında taşıyan bir isme, bir atasözüne, âyete, hâdise, olaya, bir şeyi onun özelliklerini çağrıştıracak sözcük ya da sözcük gruplarının veya dizelerin içine yerleştirmeye mazmun denir.
Menakıpname Din büyüklerinin, ermişlerin yaşamlarını anlatan eserler.
Menkıbe Din büyüklerinin, ermişlerin başlarından geçen olayları anlatan eserler.
Mısra-i Azade Tek başına anlamı olan ve hiçbir manzumenin parçası olmayan tek dizelere denir.
Mısra-i Berceste Yüksek bir anlamı olan ve kolayca ezberlenen, ligi çekici dizelere denir.
Muaşşer Musamatların on dizeden oluşanları.
Musarra Dizeleri uyaklı olan beyitlerdir.
Müfred Dizeleri uyaklı olmayan beyitlerdir. Bağımsız beyit.
Münşeat Nesir yazılarının toplandığı kitap.
Münşi Nesir yazarı
Müsebba Musamatların yedi dizeden oluşanları.
Müseddes Musamatların altı dizeden oluşanları.
Müsemmen Musamatların sekiz dizeden oluşanları.
Mütekirrir Murabba, muhammes gibi bentlerle kurulan manzumelerin birinci bendin sonunda kullanılan dizenin diğer bentlerin sonunda nakarat halinde kullanılması.
Müzdeviç Murabba, muhammes gibi bentlerle kurulan manzumelerin birinci bendinin sonunda kullanılan dizenin diğer bentlerle aynı kafiyeyle ancak değişerek kullanılması.
Nazire Bir şairin şiirine başka bir şair tarafından aynı şekil, vezin, kafiye ve redifle yazılan şiir. Divan edebiyatı nazım türüdür. Alay ve şaka yollu yazılmış nazirelere tezhil veya hezl denir.
Ramazaniyye Ramazanın gelişini kutlamak için yazılan kaside.
Redd-i matla Gazelde matladan sonra gelen beyit.
Risale Mektup veya mektup biçiminde yazılmış küçük kitaplardır.
Sakıname İçki dağıtan kişileri övmek için yazılmış şiir.
Sâliyye Yeni yılı kutlamak için yazılan kaside.
Satranç Halk edebiyatında hecenin 4+4 kalıbı ya da aruzun müfteilün müfteilün kalıbıyla yazılmış biçim düzeni koşma olan şiirdir.
Sebk-i Hindi Divan edebiyatında kullanılan bir üslup. Terim, “Hint tarzı, Hint üslûbu” anlamına gelir. Türk edebiyatına XVII. İran şairlerinin etkisiyle girdi. Bu nedenle sebk-i isfahanı diye de bilinir. İran edebiyatına ise Hindistan’dan geçmiştir.
Sefaretname Siyasi görevle gönderilen elçilerin gittikleri yerlerle ilgili yazdıkları eserlerdir. İlk örneği Kara Mehmet Çelebi’nin Viyana Sefaretnamesi (l655) En tanınmışı 28 Çelebi Mehmet’in Paris Sefaretnamesi’dir.
Sehl-i Mümteni Çok sade gibi görünen fakat benzerinin yapımı çok güç olan eser.
Selis Halk edebiyatında aruzun feilâtün feilâtün feilâtün fe’ilün kalıbıyla yazılan şiir.
Seyahatname Yazarların gezip görükleri yerleri anlattığı eserlerdir. En önemli örnek Evliya Çelebi Seyahatnamesi”dir.
Sihr-i Helal Bir sözün veya söz grubunun hem önceki sözün sonuna hem de sonraki sözün anlamca uymasıdır.
Siyer Peygamberimizin hayâlını anlatmak üzere yazılan eserlerin ortak adıdır. Manzum (mesnevi)olarak da yazılabilir. Türk edebiyatındaki ilk örnek Erzurumlu Darir’in Siretü’n Nebi’sidir. (14.yüzyıl) Düzyazı-şiir karışımı bir eserdir.
Sûlhiyye Savaş sonundaki barış için yazılan kaside.
Suriye Düğün töreni anlatan kaside.
Surname Şehzadelerin sünnet düğünlerini ve kadın sultanların düğün törenleriyle ilgili eserlerdir. Manzum (genellikle kaside biçiminde) olanları da vardır.
Şah beyit Gazelin en güzel beyiti. Beytü’l gazel.
Şehname Osmanlı padişahlarının savaşlarının anlatıldığı eserlerin adı.
Şehrengiz Bir şehrin (bazen insanların ve özellikle kadınların özellikleri de katılarak) güzelliklerin anlatıldığı eserlerdir. Manzum da olabilir.
Şitaiye Kış mevsimi için yazılan kaside.
Tac beyit Kasidede şairin mahlasını geçtiği beyit.
Tehzil Alay etme amacıyla yazılan nazirelerdir.
Terane Rubainin diğer adıdır.
Tezkire Çeşitli mesleklerden önemli kişilerin hayatlarını anlatmak üzere düzenlenen eserlere tezkire, şairleri tanıtan tezkirelere şuara tezkiresi denir. Batı edebiyatındaki biyografinin karşılığı gibidir.
Vakanuvist Osmanlı imparatorluğunda resmi devlet tarihçisi.
Velâyetname Evliyaların hayatlarını anlatan eserlerdir. (Menakıpname)
Vez-i âhır Tasavvufla ilgili halk edebiyatında aruzun müstef ilâlün kalıbıyla yazılan şiir.
Yek ahenk Divan şiirinde beyitleri arasında anlam ilişkisi olan gazel.
Yek avaz Divan şiirinde her beyti beytü’l gazel değerinde olan gazel.(Beyitlerinin tümünün aynı ses birliği ve kalitesinde olması.)
Ziyade Müstezatla uzun dizeden sonra gelen kısa dize.

 



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.