Deyim Aktarması Nedir? Deyim Aktarması Örnekleri

Sözcüğün dile getirdiği kavramla, bir başka kavram arasında benzetme yoluyla bir ilişki kurularak sözcüğü o kavrama aktarma olayına deyim aktarması denir. Deyim aktarması farklı yollarla oluşur. Şimdi deyim aktarmalarının oluşumuna birlikte göz atalım.

a. Doğadan İnsana Aktarma

  • Doğadaki varlıkların özellikleri insana aktarılarak oluşturulur.

⇒ “Doruk, sınavı kazandığını duyunca sevinçten adeta uçuyordu.”

“Doruk”, uçma yönüyle “kuşa” benzetilmiştir. Bu durumda kuşun özelliği Doruk’a aktarılmıştır.

⇒ “Mehmetçik kükredi, atıldı düşman üstüne.”

“Mehmetçik”lerimiz, kükreme yönüyle “aslan”a benzetilmiş. Aslanın özelliği Mehmetçik’e verilerek doğanın özelliği insana aktarılmıştır.

⇒ “Yazarın olgunlaşmamış bir düş dünyası vardı.”

“Yazarın düş dünyası”, “olgunlaşmamış bir meyve” ye benzetilmiştir.

b. İnsandan Doğaya Aktarma

  • İnsana özgü niteliklerin doğadaki varlıklara aktarılmasıdır.

⇒ “Yorgun sarı yapraklar uçar bir kuru daldan.”

“Yapraklar”, yorgun olma yönüyle insana benzetilmiştir. İnsana özgü bir nitelik olan yorgun olma hâli, yaprağa verilerek insandan doğaya aktarma yapılmıştır.

⇒ “Manisa dağı eteklerine sürünür Gediz
Dağda bir kaya çocuklarına ağlamaktadır
Koysun koca el kırk bir otu kazana
Koca bir incir kendini örter utançla

Dizelerinde “Gediz”in sürünmesi, “kaya”nın çocuklarına ağlaması, “incir”in kendini utançla örtmesiyle insana özgü niteliklerin doğaya aktarıldığını görmekteyiz.



c. Doğadan Doğaya Aktarma

  • Bu aktarma, doğadaki varlıklar arasında gerçekleşir.

⇒ “Deniz yırtılır kimi zaman,
Bilmezsin kim diker;
Ben dikerim.”

“Deniz” yırtılma yönüyle “kâğıt”a benzetilmiştir. Kâğıdın özelliği denize aktarılmıştır.

⇒ “Gökten inci taneleri yağıyordu.”

“Yağmur” “inci taneleri”ne benzetilmiştir. İncinin özelliği yağmura aktarılmıştır.

⇒ “Dünyanın çivisi çıkmış artık.”

“Dünya” çivisi çıkan bir şeye benzetilmiş, böylece doğadan doğaya deyim aktarması yapılmıştır.

ç. Duyular Arası Aktarma

  • Duyularımızdan biriyle ilgili bir sözcüğün, öteki duyularla ilgili kavramları anlatmakta kullanılmasıdır.

⇒ “Yumuşak sesiyle herkesi kendine hayran bıraktı.”

Dokunma duyusuna ait olan “yumuşak” sözcüğü, mecaz anlam kazanarak işitme duyusuna ait “ses”in özelliği olarak kullanılmıştır. Dokunmadan işitmeye duyu aktarması yapılmıştır.

⇒ “Çocuk kuru kuru öksürüyordu.”

“Kuru kuru öksürmek” dokunmadan işitmeye

⇒ “Üzerinde acı yeşil bir kazak vardı.”

“Acı yeşil” tatmadan görmeye

⇒ “Denizden tatlı bir meltem esiyordu.”

“Tatlı meltem” tatmadan dokunmaya

⇒ “Bu meyvenin sert bir tadı var.”

“Sert tat” dokunmadan tatmaya

UYARI! Deyim aktarmalarında benzetme amacı güdülerek varlıklar arasında özellik aktarımı yapılır. Bu durumda örneklerde ya benzeyen verilir ya da kendisine benzetilen. İşte bu yönüyle deyim aktarması, aynı zamanda istiare özelliği gösterir.

Bkz: Sözcükte Anlam | Online Test



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.