Cümlede Anlam İlişkileri

Cümlede anlam ilişkileri metne göre şekillenir. Cümlede anlam ilişkileri şu şekilde alt başlıklara ayrılabilir:

1. Yakın Anlamlı Cümleler
2. Karşıt (Zıt) Anlamlı Cümleler
3. Sebep – Sonuç İlişkisi Bildiren Cümleler
4. Amaç Bildiren Cümleler
5. Şart (Koşul) Anlamı Taşıyan Cümleler
6. Açıklama Cümleleri
7. Karşılaştırma Cümleleri

Anlatımına Göre Cümleler

Cümlede Anlam İlişkileri

1. Yakın Anlamlı Cümleler

Her cümlenin içerdiği bir anlam vardır. Aynı düşünce farklı cümlelerle ifade edilebilir. Cümleler birbirinden çok farklı anlam ifade edebileceği gibi, birbirine yakın anlamlar da ifade edebilir.

Örnekler

“Müzik, evrensel bir dildir.” cümlesinin anahtar sözcükleri müzikle ilgili kullanılan “evrensel ve “dil” kavramlarıdır. “Evrensellik” tüm insanlara seslenme anlamında kullanılan bir sözcüktür. “Dil” sözcüğü ise bu cümlede anlatım aracı anlamında kullanılmıştır. “Müzik, tüm insanlara seslenen bir anlatım aracıdır.” cümlesi “Müzik, evrensel bir dildir.” cümlesiyle yakın anlamlıdır.

“Yalnız özgün yapıtlar, sesini geleceğe duyurur.” cümlesinin anahtar sözcükleri “özgün” ve “geleceğe sesini duyurmak” sözleridir. “Özgün” sözü; sıra dışı, farklı, taklitten uzak anlamındadır. “Sesini geleceğe duyurmak” ise kalıcılığı yakalamak demektir. “Sadece sıra dışı eserler kalıcılığı yakalayabilir.” cümlesi yukarıdaki cümle ile yakın anlamlıdır.

2. Karşıtlık Bildiren Cümleler

  • Birbirine karşıt (zıt) durumları veya yargıları ifade eden cümlelerdir.
  • Karşıtlık kimi zaman zıt sözcüklerin bir arada kullanılmasıyla da sağlanabilir.
  • Karşıtlık bildiren cümlelerde “tezat” sanatı söz konusudur.

Örnekler

En büyük acılardan doğmuştur en büyük sevinçler.

Ağlarım hatıra geldikçe gülüştüklerimiz.

Ayrılmak istemezsin dünyadan ama o senden ayrılacak.

Derin boğazda köpüren ırmaklar, düzde miskinleşir.

İçeri çok sessiz; dışarı çıkınca telefonu bile duyamıyorum.

3. Sebep-Sonuç İlişkisi Bildiren Cümleler

Eylemin gerçekleşme nedeninin ve sonucunun birlikte verildiği cümlelerdir. Yükleme sorulan “Niçin?” sorusuna cevap aldığımız cümlelerde neden-sonuç ilişkisi vardır.

“Çocuklar yorgun oldukları için hemen uyumuş.” cümlesinin yüklemine “Niçin uyumuş?” sorusu sorulduğunda “yorgun oldukları için” cevabı alınır. Bu cümlede “yorgun olmak” neden, “uyumak” da sonuçtur. Neden ve sonuç birlikte verildiği için bu cümlede neden – sonuç ilişkisi vardır.

  • Neden – sonuç ilişkisi olan cümlelerde bir eylemin gerçekleşme veya gerçekleşmeme nedeni verilir.

Örnekler

“Annesini sevdiği için geldi buraya.”

“Yolar kapalı olduğu için ilçeye gidememiş.”

“Senin başarılı olmanı istediğim için bunları söylüyorum.”

“Kar yağınca okullar tatil edildi.”

4. Amaç Bildiren Cümleler

  • Bir eylemin, bir davranışın gerçekleştirilmesini bir amaca bağlı olarak bildiren cümlelerde amaç-sonuç ilişkisi vardır.

Örnekler

“Bu yaz araştırma yapmak için Anadolu’ya gitmiş.” cümlesinde “araştırma yapmak” amaç, “Anadolu’ya gitmek” sonuçtur. Bu cümlede amaç ve sonuç birlikte verildiği için amaç-sonuç ilişkisi söz konusudur

“Bu sınava uzman doktor olmak için hazırlanıyorum.”

“Arkadaşına hediye edeyim diye bir kitap aldı.” Cümlelerinde de amaç-sonuç ilişkisi söz konusudur.

5. Şart (Koşul) Anlamı Taşıyan Cümleler

  • Bir eylemin gerçekleşmesinin, başka bir eylemin gerçekleşmesine bağlı olduğu cümlelerde koşul-sonuç ilişkisi vardır. Koşul sonuç ilişkisi olan cümlelerde koşul ve sonuç birlikte verilir.
  • “Ama, fakat, lakin” gibi bağlaçlar cümleye koşul anlamı katabilir.

Bkz: Şart (Koşul) Cümlesi

Örnekler

“Yağmur yağarsa ekinler çabuk büyür.” Cümlesinde “ekinlerin çabuk büyümesi”, “yağmurun yağmasına” bağlıdır. Dolayısıyla bu cümlede “Yağmur yağarsa” koşul, “ekinler çabuk büyür” sonuçtur.

“Parka gidebilirsin ama üzerini kirletmeyeceksin.”

“Televizyon izleyebilirsin fakat derslerini bitirdikten sonra.” cümlelerinde koşul anlamı bağlaçlar ile sağlanmıştır.

6. Açıklama Cümlesi

  • Bir konuyla, sorunla ilgili aydınlatıcı bilgi verme amacı taşıyan cümlelerdir.

Örnekler

“Bitkiler güneşli ortamları sever çünkü kendi besinlerini üretmek için güneş ışığına gereksinim duyar.” cümlesinde bir bilgi açıklamasıyla birlikte verilmiştir.

Lise günlerimi çok özlüyorum çünkü en güzel anlarımı o zamanlar yaşadım.

7. Karşılaştırma Cümlesi

  • Aralarında ilgi bulunan en az iki kavram, düşünce veya varlığın benzer veya farklı yönlerini ortaya koymaktır.
  • Karşılaştırma “daha, göre, en, çok, ise, oysaki” gibi sözcükler kullanılarak yapılır.
  • Karşılaştırma cümlelerinde karşılaştırmanın hangi yönden yapıldığı belirtilir.

Örnekler

“Onun öykülerindeki anlatım, romanlarındaki kadar etkileyici.” cümlesinde aynı yazara ait olan “öyküler” ile “romanlar” karşılaştırılmıştır. Burada karşılaştırma “etkileyicilik” yönünden yapılmıştır.

“Yazar, eserine düşüncelerini; şairse duygularını katar.” cümlesinde “yazar ile şair” farklı yönlerden karşılaştırılmıştı. Yazar, esere düşüncelerini; şair, duygularını aktarması bakımından karşılaştırılmıştır.

Devlet Ana, edebiyatımızın en başarılı romanlarından biridir.” cümlesinde “Devlet Ana” ile “edebiyatımızın diğer romanları” başarılı olma yönüyle karşılaştırılmıştır.



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.