Cümle Çeşitleri Konu Anlatımı

Cümle Çeşitleri

A. Yükleminin Türüne Göre Cümle Çeşitleri

Cümleler, yüklemin türüne göre “isim cümlesi” ve “fiil cümlesi” olmak üzere ikiye ayrılır.

1. Fiil (Eylem) Cümlesi

  • Yüklemi çekimli bir fiilden oluşan cümlelerdir.

⇒ “Sabahları çok erken uyanırdı.” cümlesinde “uyanırdı” sözcüğü kip eki almış bir fiildir.
⇒ “En çok da sana kırıldım ben.” cümlesinde “kırıldım” sözcüğü kip eki almış bir fiildir.

  • Fiil cümlelerinde yüklem deyimden ya da birleşik fiilden oluşabilir.

⇒ Yanımdaki çocuğun hareketleri sinirime dokunuyor.
⇒ Şaşkınlıktan adamın selamına karşılık verememiştim.

2. İsim (Ad) Cümlesi

Yükleminde isim ya da isim soylu bir sözcük (sıfat, zamir, zarf, edat, bağlaç, ünlem) olan veya isim soylu bir söz öbeğinden oluşan cümlelerdir.

⇒ “Aydın bir insandır benim babam.” cümlesinde “insan” sözcüğü bir isimdir ve ekfiil alarak yüklem olmuştur. Bu nedenle bu cümle bir isim cümlesidir.
⇒ “Sensin tüm bu olanların sorumlusu.”
⇒ “Ülkemizin en kalabalık şehri İstanbul’dur.”
⇒ “Son zamanlarda biraz hasta gibiydi.”
⇒ “Düşündüğümüz kadar kötü değilmiş ev.”

B. Yükleminin Yerine (Söz Dizimine) Göre Cümle Çeşitleri

Cümleler yüklemin cümle içinde bulunduğu konuma göre kurallı cümle, devrik cümle ve eksiltili cümle olma üzere üçe ayrılır.

1. Kurallı (Düz) Cümle

Yüklemi sonda olan cümlelerdir. Yüklemin isim ya da fiil olması bu durumu etkilemez.

⇒ Birden anahtarı evde unuttuğunu hatırladı.
⇒ Onu en çok üzen şey, anne hasretiydi.
⇒ Evin her köşesi derli topluydu.
⇒ Eylül rüzgarları bir anda kesilmişti.

2. Devrik Cümle

Yüklemi sonda olmayan cümlelerdir. Yüklem cümlenin başında ya da ortasında bulunabilir.

⇒ Yıllardır kapalı kaldı bu eşyalar sandıkta.
⇒ Sen küçük bir çocuktun ben üniversitede okurken.
Kimsesizmiş şimdi o gezdiğimiz sokaklar.

3. Eksiltili Cümle

Yüklemi söylenmeyen, tamamlanması okuyucunun yorumuna bırakılan cümlelerdir. Bu cümlelerin sonuna üç nokta (…) işareti konur.

⇒ Karşımızda masmavi, pürüzsüz bir deniz… (var, duruyor, görünüyor)
⇒ Aramızda bunca sorun, bunca sıkıntı…(var)
⇒ Akşamın bu saatinde şöyle demli bir çay…(ne güzel olurdu, olsaydı, içelim)

C. Yapılarına Göre Cümle Çeşitleri

Cümleler, yapılarına göre basit, birleşik ve bağlı olmak üzere üçe ayrılır.

1. Basit Cümle

Bir tek yargıyı bildiren, tek yüklemi olan, içinde yan yargının (yan cümlenin) bulunmadığı cümleler yapısı yönünden basittir.

⇒ Duygu ve düşüncelerini çok kolay yazıya dökerdi.
⇒ Çabuk geçecek bu zor ve karanlık günler.
⇒ Sabahtan akşama kadar çalıştı işçiler.

Yukarıdaki cümleler tek yargıdan oluşmuştur, içinde yan cümle bulunmamaktadır, bu nedenle bu cümleler yapıları yönünden basittir.

2. Birleşik Cümle:

  • Bir temel cümle (yüklem) içinde bir veya daha çok yan yargının (yan cümlenin) bulunduğu cümlelerdir. Birleşik cümlelerde tek bir yüklem vardır ancak cümlenin içinde yan cümle ya da yan cümleler yer alır ve bunlar yan yargıyı oluşturur.
  • Birleşik cümlelerde dikkat edilmesi gereken en önemli nokta, yan yargının (yan cümlenin) temel yargıya (yükleme) özne, nesne, tümleç göreviyle bağlanmasıdır. Yani yan cümle temel cümlenin mutlaka bir ögesidir. Birleşik cümleyi sıralı ve bağlı cümlelerden ayıran temel özellik budur.

Temel Cümle: Birleşik cümlede asıl yargıyı oluşturan bölümdür. Temel cümle, yüklemin bulunduğu bölümdür.

⇒ “Bütün gün kırlarda dolaştım / çiçek toplamak için.” cümlesinde dolaştım asıl yargıyı bildirir ve temel cümledir.

Yan Cümlecik: Temel yargıların bir ögesi durumundaki yargılara yan cümlecik denir. Yan cümlecik, temel cümleyi anlam bakımından açıklar, güçlendirir. Bir cümlede birden fazla yan cümlecik bulunabilir.

a. Girişik – Birleşik Cümle

  • Yan cümlesi fiilimsilerden oluşan cümlelerdir.
  • Cümlede birden çok fiilimsi yer alırsa birden çok yan cümle bulunur.

⇒ Kimse yaz yağmuruna yakalanmak istemiyordu.
⇒ Elindeki kâğıtları bırakarak yüzüme şöyle bir baktı.
⇒ Düzenli kitap okumak onun en iyi özelliğiydi.
Parlayan yıldızlara baktı uzun uzun.
Yaşadığımız günler sana duyduğum hasreti iyice arttırıyor.
⇒ Her zaman olduğu gibi yine gelen gideni arattı.
⇒ Her zaman olduğu gibi yine gelen gideni arattı.

b. İç İçe Birleşik Cümle

  • Bir cümlenin, temel cümlenin bir ögesi olduğu cümleye iç içe birleşik cümle denir. Bu tür cümlelerde cümle içinde cümle söz konusudur. İç cümle genelde temel cümlenin nesnesidir.

⇒ “Ben kimseden yardım istemedim, dedi çevresindekilere.” cümlesinde altı çizili sözcükler yan cümleciği oluşturur.
⇒ “Arkamdan çabuk gel, diye seslendi.”
⇒ “Sait Faik, “Bir insanı sevmekle başlayacak her şey” der.

c. Koşullu (Şartlı) Birleşik Cümle

  • Yan cümleciğin temel cümleye koşul-şart (-sa, -se) ekiyle bağlandığı cümlelerdir.
  • Koşullu cümleler, koşul anlamından başka “beğenme, imkânsızlık, öfke, kesinlik” gibi farklı anlamlar da bildirebilir.
  • Koşullu birleşik cümlelerde yan cümle temel cümleye genel olarak zarf tümleci göreviyle bağlanır.

⇒ Gerçeği anlatırsa onu affederim.
⇒ Buraya gelirse mutlaka beni arasın.
⇒ Bir daha yaparsan fena kızarım.

d. Ki’li Birleşik Cümle

  • “ki” bağlacının bulunduğu cümlelere “ki’li birleşik cümle” adı verilir.
  • “ki” bağlacına kadar olan kısım temel cümleyi, bağlaçtan sonraki kısım ise yan cümleciği oluşturur.

⇒ “Duydum ki unutmuşsun gözlerimin rengini.”
⇒ “Yüzü öyle bir acı içindeydi ki babası yanında duramadı.”
⇒ “Biliyorum ki buralara bir daha dönmeyeceksin.”

e. Edatlı Birleşik Cümle

  • Yan cümleciği temel cümleye edatlarla bağlanan cümleye edatlı birleşik cümle adı verilir.
  • “gibi, kadar, mi” edatları birleşik cümle kurabilir.

⇒ “Hiç ölmeyecek gibi yaşar mı insan?”
⇒ “Bu şehre geldin mi beni mutlaka ara.”
⇒ “Ev alacak kadar parası yoktu.”

3. Sıralı Cümle

  • Aralarında bir anlam ilgisi olan en az iki cümlenin virgül (,) ya da noktalı virgül (;) işaretleriyle birbirine bağlanıp sıralandığı cümlelerdir.
  • Bir cümlede kaç tane yüklem varsa o kadar yargı vardır. Sıralı cümlelerde birbirine bağlanan en az iki yargı vardır. Sıralanan cümleler, anlam ilgisiyle birbirine bağlı olduğu için tek cümle olarak değerlendirir.
  • Art arda gelen birden çok cümleden oluşan sıralı cümlelerde birden fazla yüklem vardır.

⇒ Biri yapar, biri bozar, dünya böyle gider.
⇒ Gözümü açtım, henüz sabah olmamıştı.
⇒ Gençti, güzeldi, kimseye zararı dokunmamıştı.

Sıralı cümleler kendi içinde iki grupta incelenir:

Bağımlı Sıralı Cümle: Cümleleri arasında bir veya birden çok ögenin ortak kullanıldığı sıralı cümlelerdir.

⇒ Kadın kapıyı yavaşça açtı, içeri girdi. (“kadın” iki cümlenin ortak öznesi)
⇒ Dayısı çocuğu kucakladı, bağrına bastı. (“dayısı” iki cümlenin ortak öznesi, “çocuğu” ortak nesnesidir.)

Bağımsız Sıralı Cümle: Öge ortaklığı olmayan, yalnızca anlam yönünden birbirine bağlı olan sıralı cümlelerdir.

⇒ Biraz hava alacak, bu ona iyi gelecekti. → öge ortaklığı yoktur.
⇒ At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır. → öge ortaklığı yoktur.

4. Bağlı Cümle

  • Birden çok cümlenin “ve, veya, fakat, ama, lakin, ancak, de (da), çünkü…” gibi bağlaçlarla birbirine bağlandığı cümlelerdir.
  • Bağlı cümlelerde, cümleler arasında anlam ilgisi olabileceği gibi, öge ortaklığı da olabilir.
  • Sıralı cümleden farkı, iki cümlenin noktalama işaretleriyle değil de bağlaçla bağlanmasıdır.

⇒ Kadının sabrı taşıyor ama kimseye belli etmiyordu.
⇒ Çocuklar okuldan ve işçiler fabrikadan çıkıyordu. (“çıkıyordu” iki cümlenin ortak yüklemidir.)
⇒ Olanları biliyor ancak kimseye anlatmıyordu.



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.