Anlatmaya Bağlı Edebi Metinler

Anlatmaya bağlı edebi metinler, yaşanmış veya yaşanabilecek bir olay çevresinde gelişir. Bu ana olayın etrafında daha küçük boyutlu diğer olaylar yer alır. Anlatmaya bağlı edebi metinlerin genel özellikleri şu şekilde sıralayabiliriz.

  • Olaylar belirli bir zaman diliminde geçer.
  • Aktarılan olaylardan etkilenen, insanlar ya da diğer varlıklardır.
  • Bunlara eserin kahramanları denir. En ön plandaki varlığa başkahraman denir.
  • Olayın serim (başlangıç), düğüm (gelişme) ve çözüm (sonuç) bölümleri bulunur.
  • Ele alınan olayların anlaşılması için tasvirlere ya da dekorlara yer verilir.
  • Metinlerin bir yazarı vardır.
  • Anlatmaya bağlı türlerde olayın mutlaka bir anlatıcısı vardır.
  • Anlatmaya bağlı edebi metinlerde uzun ve kurallı cümleler kullanılabilir.

Anlatmaya bağlı edebi metinleri oluşturan unsurlar nelerdir?

Anlatmaya bağlı edebi metinler dört temel yapı unsurundan oluşur: olay örgüsü, kişi, zaman, mekân

a. Olay

  • Olay, herhangi bir ilişki nedeniyle birbiriyle ilgilenmek zorunda olan insanların karşılıklı etkileşimleridir.
  • Genellikle bir ana olay ve onunla bağlantılı yan olaylardan oluşur.
  • Gerçeğin birebir aynısı değil, kurgulanmış/dönüştürülmüş biçimidir.
  • Olay örgüsü, eserdeki kahramanlarla ilgili ilişkilerin, çatışmaların ve bunlara bağlı olayların belirli bir karşıtlık çizgisi boyunca gerçekleşmesidir.
  • Anlatmaya bağlı edebi metinlerde aktarılan olaylar neden-sonuç ilişkisi içinde aktarılır.

b. Kişi

  • Kişi, anlatmaya bağlı edebi metinlerde olayları /durumları yaşayan kahramanlardır.
  • İnsan ya da insan dışındaki varlıklardan seçebilir.
  • Bu metinlerde kişiler gösterdikleri özelliklere göre tip ve karakter olarak ikiye ayrılır.
  • Karakter, başkalarından farklı özellikler sergiler. Kendine özgü yanları belirgindir. Duruma göre değişkenlik sergiler. Yalnızca kendini temsil eder. Tip ise ait olduğu sınıfın (bakkal, manav, üniversite öğrencisi, servis şoförü, imam, öğretmen vs.) genel özelliklerini taşır. Genelde abartılmış bir kişiliktir.

c. Mekân (yer)

  • Olayın geçtiği çevredir.
  • Gerçek bir yer olabileceği gibi hayali yerler de olabilir.
  • Genelde öykü ve roman gibi türlerde yerler gerçektir. Buna karşın mesnevi, destan ve halk hikâyesi gibi türlerde ise mekân unsurunun daha çok hayali olduğu görülür.
  • Kahramanların sosyal, kültürel, ekonomik vs. kimliklerini yansıtması bakımından bu metinlerde mekân unsuru, önemlidir.
  • Kahramanların yaşadığı çevrenin başarılı anlatılması, olayların sebepleri ve sonuçları konusunda okuyucuya fikir verir.

d. Zaman

  • Zaman, anlatmaya bağlı edebi metinlerde olayın başlayıp bittiği evredir.
  • Zamanın uzunluk-kısalığı yazara ve metnin türüne bağlıdır.
  • Kimi hikâyeler insan ömrünün kısacık bir zaman dilimini anlatır.
  • Kimi romanlarsa bir insan ömründen çok daha uzun olayları anlatabilir.
  • Uzun metinlerde olaylar kronolojik sırayla verilebileceği gibi, sondan başa doğru da verilebilir.



Anlatmaya bağlı edebi metinlerde bakış açıları

Her anlatmaya bağlı edebi metinde bir anlatıcı vardır. Anlatıcı yazar değildir. Anlatıcı, yazarın metne kurgusallık kazandırmak için âdeta anlatma işini devrettiği bir başka kişidir. Okuyucu her şeyi anlatıcının gözüyle görür, ondan dinler. Anlatmaya bağlı edebi metinler, anlatıcının olayın neresinde olduğuna göre üç farklı bakış açısıyla aktarılır:

a. Hâkim bakış açısı

  • Kahramanlar 3. kişilerdir.
  • Anlatıcı, kahramanlardan biri değildir.
  • Her şeye hâkimdir, kahramanların duygu ve düşüncelerini bilir, niyetlerini önceden kestirir.
  • Aynı anda farklı yerlerde gerçekleşen olaylardan haberdardır.
  • Kahramanlardan daha fazla şey bilir.

b. Kahraman bakış açısı

  • Anlatıcı kahramanlardan biridir.
  • Başkahramanı olabileceği gibi, daha önemsiz kişilerden biri de olabilir.
  • Olayların içindedir; gördüğünü, duyduğunu, bildiğini anlatır.
  • Okuyucu her şeyi onun gözüyle görür, onun anlattığı kadarını bilir.

c. Gözlemci bakış açısı

  • Kahramanlar 3. kişilerdir.
  • Anlatıcı, kahramanlardan biri değildir.
  • Bu özelliği “hâkim bakış açısı” ile aynıdır. Ancak bu bakış açısında anlatıcı, her şeyi bilmez.
  • Olayları dışarıdan birinin gözüyle, bir kamera tarafsızlığıyla anlatır.
  • Anlattıkları, gördükleri kadardır, kahramandan daha fazlasını bilmez.
  • Bu yüzden kahramanların duygu ve düşüncelerini bilmez, niyetlerini önceden kestiremez.

Bkz: Anlatmaya Bağlı Metinlerde Anlatıcı

Anlatmaya Bağlı Edebi Metin Türleri Nelerdir?

Masal, fabl, destan, mesnevi, halk hikayesi, hikaye, manzum hikaye ve roman türleri anlatmaya bağlı edebi metinleri oluşturur.

Bkz: Masal Nedir?
Bkz: Fabl Nedir?
Bkz: Destan Nedir?
Bkz: Mesnevi Nedir?
Bkz: Halk Hikayesi Nedir?
Bkz: Hikaye Nedir?
Bkz: Manzum Hikaye Nedir?
Bkz: Roman Nedir?



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.