Anlatımda Açıklık Nedir? Nasıl Bulunur?

Açıklık ilkesi, iyi bir anlatımın sahip olması gereken özelliklerden biridir. Peki açıklık ilkesi nedir? Açık nasıl bulunur? Makalemizde bu soruların cevaplarını vereceğiz.

Bir cümlede ortaya konan duygu ve düşüncenin açık seçik belirtilmesine “açıklık ilkesi” denir. İletilen yargı anlaşılır ve net bir biçimde ortaya konmazsa alıcı ile gönderici arasındaki iletişim bozulur, verilmek istenen mesaj da amacına ulaşamaz.

Açıklık Nasıl Bulunur?

Bir cümlede açıklık niteliğinin ortadan kalkması, anlatım bozukluğuna yol açar. Anlatımda açıklığı bozan temel nedenler şunlardır:

1) Anlam ve yazılışları birbirine çok benzer olan sözcüklerin birbirinin yerine kullanılması

Örnek

“Bu evler birbirine çok yaklaşık yapılmış.” dersek “yaklaşık” sözcüğü bu cümleye uygun düşmez, “yaklaşık ve yakın” sözcükleri birbiriyle karıştırılmıştır.  “Bu evler birbirine çok yakın yapılmış.” denmelidir.

Örnekler

→ Bu yörenin kendine özgün birçok yemeği var. (özgü)
→ Yoksulluğun etken olduğu ülkelerde suç oranı yüksektir. (etkin)
→ Bu iki yazı arasında hiçbir ayrıcalık göremedim. (ayrım)
→ Bu soruyu alanında yetkili olan birine sormalısın. (yetkin)
→ Camdan yankılanan ışık gözlerimi kamaştırdı. (yansıyan)

2) Sözcüklerin anlamına uygun kullanılmaması

Bir sözcüğün cümlede anlam inceliğine dikkat edilmeden, yanlış anlamda kullanılması, anlatımın açıklığını bozar.

Örnek

“Toplantıda çok çekimser davrandı.” cümlesinde “çekimser” sözcüğü yanlış anlamda kullanılmıştır. “Toplantıda çok çekingen davrandı.” denmeliydi.

Örnek

→ Karşımıza çıkan kedi, kaza yapmamızı sağladı. (neden oldu)
→ Tedavi gören küçük kızın saçları büyüdü. (uzadı)
→ Öğretim hayatını tamamlayıp işe başladı. (öğrenim)
→ İnsan, yaşı geliştikçe daha hoşgörülü oluyor. (ilerledikçe)
→ Bir gün yaptıklarının suçunu çok ağır ödeyeceksin. (bedelini)

3) Sözcüğün yanlış yerde kullanımı

Bir cümlede her sözcük yerli yerinde, olması gereken yerde kullanılmalıdır. Bir tek sözcüğün dahi yerini değiştirmek cümlede anlam karışıklığına veya mantıksal bir yanlışa yol açabilir.

Örnek

“Yeni doğan halamın kızı için bir şarkı istiyorum.” cümlesinde “Yeni doğan hala mıdır, yoksa halanın kızı mıdır?” sözcükleri yerinde kullanırsak “Halamın yeni doğan kızı için bir şarkı istiyorum.” olur ve cümlede açıklık niteliği sağlanır.

“Bu hastalık tedavi edilmezse ölüme hatta kısmi felce yol açar.” cümlesinde sanki kısmi felç ölümden sonraki bir aşama gibi gösterilmiştir, bu da mantıksal bir yanlıştır. “Bu hastalık tedavi edilmezse kısmi felce hatta ölüme yol açar.” dersek bu mantık hatası ortadan kalkmış olur.

Örnek

→ Haber programı tekrar tekrar vurulan insanları gösteriyor. (Haber programı vurulan insanları tekrar tekrar gösteriyor.)
→ Babasının rahatsızlığını duyunca telgrafla geleceğini bize haber verdi. (Babasının rahatsızlığını duyunca geleceğini bize telgrafla haber verdi.)
→ Bırak çorabı, giyecek hırkası bile yok bu insanların. (Bırak hırkayı, giyecek çorabı bile yok bu insanların.)

4) Anlamca çelişen sözlerin bir arada kullanılması

Cümlede anlamca birbiriyle çelişen ifadelerin bir arada kullanılması bir tutarsızlık yaratır, alıcıda şüphe ve güvensizlik oluşturur.

Örnek

“Elbette bugün sizinle görüşebilir.” cümlesinde hem kesinlik hem olasılık anlamı taşıyan sözcükler cümleyi tutarsız kılıyor.

“Elbette bugün sizinle görüşür.” ya da “Bugün sizinle görüşebilir.” denmeli.

Örnek

→ Hiç şüphesiz bu olaya en çok üzülen başkan olsa gerek.
→ Kitaplığında aşağı yukarı tam on bin kitap var.
→ Gönderdiğim paketi eminim bugüne kadar almış olmalısınız.
→ Bu çocuğun yüzü tıpkı babasını andırıyor.
→ Masanın üstünde tamı tamına yirmiye yakın biblo vardı.

5) Deyim yanlışları

Deyimlerin cümlede yanlış anlamda kullanılması anlatımın açıklığını bozan bir başka unsurdur.

Örnek

“Beni dinlemiyor, sözlerime kulak kabartmıyordu.” cümlesinde “kulak kabartmak” deyimi yanlış anlamda kullanılmıştır. Onun yerine “kulak vermiyordu” deyimi kullanılmalıdır.

Örnek

→ Üst üste elde ettiğim başarılarla patronun gözüne battım. (gözüne girdim.)
→ Araları şeker renk oldu, son günlerde hiç ayrılmıyorlar. (aralarından su sızmıyor.)
→ Kitap oku, kendini geliştir demekten dilim dolaştı. (dilimde tüy bitti.)



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.