Anlam Değişmeleri

Dil yaşayan bir varlıktır. Toplum yaşamına bağlı olarak doğadaki her şey gibi dil de zamanla değişir. Bu değişme, dilin ses yapısında olabileceği gibi anlam alanında da olabilir. Bir sözcüğün başlangıçta yansıttığı anlamda bir daralma, genişleme, iyileşme ya da kötüleşme olabilir. Bir sözcük zamanla başka bir kavramı anlatır duruma gelebilir. Sözcüğün anlamında zamanla meydana gelen bu değişikliklere “anlam değişmesi” denir. Anlam değişmeleri, dillerin olağan akışı için değerlendirilir. Anlam değişmeleri şunlardır:

a. Anlam İyileşmesi

Daha önceleri olumsuz çağrışımlar yaratan bir kelimenin anlamında zamanla iyileşme olması durumuna “anlam iyileşmesi” denir.

Anlam İyileşmesi Örnekleri

Yavuz: Eskiden “fena, kötü, perişan” gibi olumsuz anlamda kullanılıyordu “Yavuz hırsız ev sahibini bastırır.” örneğinde görüldüğü gibi. Ancak belli bir dönemden sonra Sultan Selim için bir unvan olmuş ve anlam iyileşmesine uğrayarak “iyi, güzel, yiğit, kahraman” anlamlarında kullanılmaya başlamıştır.

Emek: Eski Türkçede “acı, eziyet, zahmet” anlamlarında kullanılıyordu. Bugün ise “bir işin gerçekleşmesini sağlayan beden ve kafa gücü” anlamında kullanılır olmuştur.

Kınamak: Eskiden “işkence etmek, cezalandırmak” anlamındaki sözcüğün, günümüzde “yapılan bir işin hoş olmadığını bildirir söz söylemek” anlamında kullanılması da bir anlam iyileşmesidir.

b. Anlam Kötüleşmesi

Eskiden iyi anlama sahip bir kelimenin zamanla daha kötü bir anlamda kullanılmaya başlanmasına “anlam kötüleşmesi” denir.

Anlam Kötüleşmesi Örnekleri

Canavar: Farsçadan aldığımız bu sözcüğün “canlı, yaşayan” anlamında kullanılırken dilimizde “yırtıcı, masal yaratığı”na dönüşmesi bir anlam kötüleşmesidir.

Amele: Uzun süre “işçi”nin eş anlamlısı olarak kullanılırken kullanım alanı yaygınlaştıktan sonra aşağılayıcı bir niteliğe bürünmüştür.

Yosma: Eskiden iyi, güzel kadın anlamına gelirken günümüzde düşük ahlaklı kadınlar için kullanılmaktadır.



c. Anlam Daralması

Bir sözcüğün, önceden anlatmış olduğu anlamın zamanla bir bölümünü yitirmesine “anlam daralması” denir.

Anlam Daralması Örnekleri

Oğlan: Eski Türkçede “hem kız hem de erkek çocuk”lar için kullanılırken bugün yalnızca “erkek çocuk”lar için kullanılmaktadır.

Erik: Başlangıçta “şeftali, kayısı, zerdali, armut” gibi meyvelerin genel adı olarak kullanılırken bugün yalnızca belli bir meyvenin (erik) adı olmuştur.

Davar: Eskiden “sahip olunan mal mülk, varlık” anlamını yansıtırken bugün yalnıza “koyun, keçi, oğlak” gibi küçükbaş hayvanları ifade etmektedir.

d. Anlam Genişlemesi

Bir sözcüğün dar bir anlamdan daha geniş bir anlama geçmesine “anlam genişlemesi” denir.

Anlam Genişlemesi Örnekleri

Alan: Eski Türkçede “düz ve açık yer” anlamında kullanılırken sonradan “iş, meslek, araştırma-inceleme konusu, uzmanlık” gibi anlamlar da yansıtır duruma gelmiştir.

⇒ Çalışmalarını hangi alanda sürdürüyor?
⇒ Bilimin her alanına yönelmeliyiz.
⇒ Tiyatro alanında oldukça başarılı oyuncular var.

Yıldız: “Gök cismi” anlamında kullanılırken sonradan yabancı sözcüklerin etkisiyle “herkesçe beğenilen, sevilen, mesleğinde başarılı sanatçı, sporcu” anlamlarını da karşılar hâle geldi.

⇒ Yıldızlara bakarak bir resim yaptık.
⇒ Sanat dünyasından bir yıldız daha kaydı.

Kan: Eskiden “soy, bir soydan gelen, kaynağı olan” anlamında kullanılırken günümüzde “damarlarda dolaşan sıvı” anlamında da kullanılmaktadır.



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.