Ali Şir Nevai Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği, Eserleri

Ali Şir NevaiHayatı

Ali Şir Nevai, 1441 yılında günümüzde Afganistan sınırları içinde bulunan Herat şehrinde doğmuştur. Küçük yaşta babasını kaybedince Timur sülalesinden gelen Baysüngör Beg tarfından himaye edilerek sarayda eğitim görmüştür. Semerkant medresesinde müderrislik yapmıştır. Uygur Türklerinden olan Nevai, çocukluk arkadaşı Sultan Hüseyin Baykara’nın Horasan’ı ele geçirip Timurluların tahtına oturmasından sonra, yanında 32 yıl devlet hizmetinde bulunmuş, vezirlik yapmış, güçlü bir bilim ve devlet adamıdır. Vezirlik yaptığı dönemde Horasan’ın imarı konusunda büyük işlere imza atmış; bölgeye cami, mederese, kütüphane, hastane ve kervansaraylar inşa ettirmiştir. 3 Ocak 1501’de Herat’ta hayatını kaybetmiştir.

Edebi Kişiliği

  • Ali Şir Nevai Anadolu dışında, 15. yy. Çağatay edebiyatının ve Doğu Türkçesinin nazım ve nesir alanında en büyük sanatçısıdır.
  • Döneminde bilim sanat adamlarına çok değer vermiş, bu türde meclisler düzenleyerek sanat ve bilimin gelişmesine ortam hazırlamıştır.
  • Türkçenin edebî dil olmasında büyük çaba harcayan bilinçli bir dil milliyetçisidir.
  • 15. yüzyılda Çağataycanın klasik bir yazı dili olarak kimlik kazanmasında Ali Şir Nevai’nin büyük katkısı olmuştur.
  • Farsça yazan çağdaşlarına karşı şıkmış, çağdaşlarının Farsça’nın karşısında edebi dil olarak Türkçeyi yetersiz görmelerini eleştirmiştir.
  • Türk edebiyatının ilk şairler tezkiresi olan “Mecalisü’n-Nefais”i yazmıştır.
  • “İki dilin karşılaştırılması” anlamına gelen “Muhakemetü’l-Lügateyn” adlı sözlük niteliğindeki eserini, Türkçenin Farsçadan üstün olduğunu ispatlamak amacıyla mensur biçimde yazmıştır.
  • Hamse sahibi ilk Türk şairidir. Şairin hamsesini oluşturan mesneviler şunlardır: “Ferhad ü Şirin, Hayretü’l-Ebrar, Leyla vü Mecnun, Sedd-i İskenderi, Seb’a-i Seyyare”
  • Türkü sözcüğünün ilk geçtiği eser olan “Mizanü’l-Evzan” adlı eserinde aruz vezni ve nazım biçimleriyle ilgili bilgi vermektedir.



Eserleri

Otuza yakın eseri bulunan sanatçının eserlerinden bazıları şunlardır:

Divan: Türkçe şiirlerini topladığı dört divanı vardır. Türkçe divanlarının genel adı “Hazainü’l-Meani”dir.

Divan: Farsça şiirlerini topladığı divanıdır.

Mecalisü’n-Nefais: Türk edebiyatının ilk şairler tezkiresi özelliğini taşır.

Muhakemetü’l-Lügateyn: Türkçe ve Farsçayı karşılaştırarak Türkçenin daha üstün olduğunu ispatlamak amacıyla yazdığı eseridir.

Mizanü’l-Evzan: “Vezinlerin terazisi” anlamına gelen mensur eserinde aruz ölçüsü ve nazım şekilleri hakkında bilgi vermektedir.

Ferhad ü Şirin : İslami edebiyatların çift kahramanlı ortak aşk hikâyelerindendir. İranlı şair Nizami’nin aynı adlı eserinden esinlenerek yazılmıştır. Edebiyatımızda daha çok “Hüsrev ü Şirin” adıyla yaygın olan bu mesnevide Nevayi, “Hüsrev” yerine “Ferhad”a yer vermiştir.

Mahbubü’l-Kulûb: Ahlaki ve sosyal konuları içeren eseridir.

Lisanu’t-Tayr: İranlı şair Feridüddin Attar’ın “Mantıku’t-Tayr” aslı mesnevisine yazdığı naziredir.

Nesâîmü’l-Mahabbe: 750 tanınmış sufinin (veli ve ermişler) hikâyesini konu edinen eseri, ünlü İran mutasavvıfı Molla Cami’nin Nafahatü’l-Üns adındaki eserinin Çağatayca çevirisidir.

Münşeat: Sanatçının hem dönemi hem de kendisi hakkında bilgi veren mektupların bulunduğu eseridir.



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.