Açıklayıcı Anlatım Nedir? Açıklayıcı Anlatımın Özellikleri Nelerdir?

Açıklayıcı anlatım, bildiği ya da hiç bilmediği bir konuda okuyucuya doğru ve yeni bilgi sağlamayı yani okuyucuyu “bilgilendirme”yi amaçlayan anlatım türüdür.

Açıklayıcı Anlatımın Özellikleri:

  • Açıklayıcı metinlerde “bilgi iletme” amacı güdülür, bir sorunu aydınlatmaya ya da onun anlaşılmasını kolaylaştırmaya çalışılır. Çözüm getiren, ortada olan belli bir sorunu irdeleyen bir türdür.
  • Açıklayıcı anlatımlarda başlangıçta bir soru, bir sorun olduğu varsayılır ve bunlar açıklanmaya çalışılır. Yani bir metnin açıklama olabilmesi için örtük ya da açık “niçin” ve “nasıl” sorularının yanıtı verilmelidir. “Sınav sistemimiz hakkında ne düşünüyorsunuz?”, “Şiir çevirilerinde sanatsal tadın kaybolduğu görüşünde misiniz?”, “Romanda bulunması gereken nitelikler nelerdir?”, “Tarihsel gelişim içinde Türkçenin dünya dilleri arasındaki yeri nedir?” gibi sorulara verilecek yanıtlar açıklayıcı anlatıma birer örnek olacaktır.
  • Yazar, konunun daha iyi anlaşılması için çözümlemeler yapar. Aktardığı bilginin okur tarafından anlaşılmasına öncelik verir. Metnin daha iyi anlaşılması için düşünceleri, belli bir düzen ve tutarlılık içinde oluşturur. Ele aldığı konuyu bir bütün olarak aktarır.
  • Açıklayıcı anlatımla oluşturulan metinlerde yazarın konusunda yetkin olması yeterli değildir. Aynı zamanda yazar, bilgisini okura aktarırken anlaşılır bir dil de kullanır.
  • Metin yazarı, konunun eksiksiz anlaşılması için metnin hedef kitlesini doğru belirler ve yazısını buna göre oluşturur.
  • Yazar, okuyucunun bireysel özellikleri yani kültürel durumu, yaş, cinsiyet, sosyal çevre, “sen/siz” ayrımı, gündelik/edebi dil kullanımı gibi dil düzeylerini hesaba katarak gerekirse metnin anlaşılmasını kolaylaştıracak resim, şema ve grafiklerle destekleyerek “dil dışı göstergeler”den de yararlanır.
  • Fıkra, makale, deneme, eleştiri, gezi, röportaj gibi öğretici yazı türlerinde açıklayıcı anlatım kullanılır. Çünkü bu yazılar, düşünce yazılarıdır.
  • Açıklayıcı anlatım; ders kitaplarında, ansiklopedilerde, gazete haberlerinde, bilimsel metinlerde, tanıtım yazılarında, öğretilerin yer aldığı metinlerde; makale, deneme, köşe yazısı, eleştiri, anı, gezi yazısı, biyografi, otobiyografi gibi öğretici metinlerde; az da olsa roman, öykü, tiyatro gibi olay çevresinde gelişen edebi metinlerde kullanılır.
  • Açıklayıcı anlatımda dilin “göndergesel işlev”inden yararlanılır. Bu nedenle metinlerde söz sanatlarına, sözcüklerin mecaz anlamlarına yer verilmez. Sözcüklerin gerçek anlamlarında kullanılmasına dikkat edilir.


Açıklayıcı Anlatımla Öğretici Anlatımın Ortak ve Farklı Yanları:

  • Açıklayıcı anlatımla öğretici anlatımın birbirine benzer yönleri bulunmaktadır. En önemli benzerliği amaçta görmekteyiz.
  • Her ikisi de okuyucuyu belli konularda “bilgilendirme”yi hedefler. Ancak bilgiyi aktarma amaçları yönünden öğretici ve açıklayıcı anlatım birbirinden ayrılır. Öğretici anlatımla oluşturulan metnin anlaşılması ve yorumlanması için okuyucunun verilen bilgiyi kavrayabilecek birikime sahip olması gerekirken açıklayıcı anlatımla oluşturulan metinlerde okuyucunun konuyla ilgili bir bilgi birikiminin olmasına ihtiyaç yoktur.
  • Öğretici anlatımda yapılan açıklamalar ve verilen bilgilerle okuyucuda bir davranış veya yeteneğin geliştirilmesi, değiştirilmesi ya da düzenlenmesi amaçlanırken açıklayıcı anlatımda bu amaç çok da önemli değildir.
  • Öğretici anlatımda bilginin okuyucu için somut yararları olması, bu bilgileri daha sonra da kullanabilmesi beklenir. Açıklayıcı anlatımda böyle bir amaç zorunlu değildir.

Açıklayıcı Anlatım Örneği

“Milyonlarca kişi kitap okuyor, müzik dinliyor, tiyatroya sinemaya gidiyor. Neden? Belli ki kendisini aşmak istiyor insan. Gerçek anlamda insan olmak istiyor. Ayrı bir birey olmakla yetinmiyor; bireysel yaşamının kopmuşluğundan kurtulmaya, bireyciliğinin bütün sınırlarıyla onu yoksun bıraktığı ama yine de onu sezip özlediği bir dostluğa, daha anlamlı bir dünyaya geçmek için çabalıyor.”

Bu paragrafta insanların kitap okuma, müzik dinleme, sinema ve tiyatroya gitme nedenleri açıklayıcı anlatım biçimiyle veriliyor. Yazara göre bunların nedeni “insanın kendini aşma isteği, daha anlamlı bir dünyada yaşama arzusu” dur.

 



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.