Zamir Nedir? Zamirler (Adıllar), Zamir Çeşitleri

Varlıkları, kavramları karşılayan sözcüklere isim denir. Gerek yazılı gerekse sözlü anlatımlarda varlık, kavram, durumları karşılamak için genellikle bu varlık, kavram ve durumların isimlerini kullanır. Anca bazı durumlarda bunların isimlerini söylemez, geçici olarak bu isimlerin yerini tutan sözcüklere başvururuz. İşte isim olmadıkları halde isimlerin yerini geçici olarak tutan bu tür sözcüklere “zamir” denir.

  • Zamirler, canlı-cansız, somut-soyut, tekil-çoğul bütün isimlerin yerine kullanılabilir.
  • Zamirler, isimler gibi çekim eki alabilir.

“Kalemi, arkadaşına ver.” Cümlesinde iki varlık (kalem, arkadaş) isimleri söylenerek karşılanmıştır. Bu cümle “Şunu ona ver.” şeklinde de söylenebilir, bu durumda varlıklar, isimleriyle değil; onların yerini geçici olarak tutan sözcüklerle karşılanırdı. Bu durumda “şu ve o” sözcükleri zamir görevindedir.

“Ahmet kitabı, masaya koymuş.” cümlesinde “kitap ve masa” sözcükleri isimdir.
“Ahmet onu, oraya koymuş.” cümlesindeki “onu ve oraya” sözcükleri ise zamirdir.

A. ZAMİR ÇEŞİTLERİ

1. Sözcük Halindeki Zamirler

a. Kişi (Şahıs) Zamiri: Kişi isimlerinin yerini tutan zamirlerdir. Türkçede altı şahıs zamiri vardır.
Ben: birinci tekil şahıs zamiri
Sen: İkinci tekil şahıs zamiri
O: Üçüncü tekil şahıs zamiri
Biz: Birinci çoğul şahıs zamiri
Siz: İkinci çoğul şahıs zamiri
Onlar: Üçüncü çoğul şahıs zamiri

  • “Ben” ve “sen” zamirleri yönelme durum ekini (-a, -e) aldıklarında bu sözcüklerin köklerindeki “e” sesi “a”ya dönüşür. Bu istisnai ses olayına “kökte ünlü değişimi” denir.

ben+e: bana
sen+e: sana

  • “O” zamiri cümle içindeki kullanımına göre kişi zamiri de işaret zamiri de olabilir. “O” sözcüğü eğer bir insan isminin yerini tutarsa kişi zamiri; insan dışındaki varlıkların yerini tutarsa işaret zamiri olur.

O, benim en iyi arkadaşımdı” cümlesinde “o” bir insan adının yerine kullanılmıştır. Bu nedenle kişi zamiridir.

Onu hemen aldığın yere bırak.” cümlesinde ise “o” insan dışında bir varlık yerine kullanılmıştır. Bu nedenle işaret zamiridir.

  • Kişi zamirlerinden daha güçlü bir anlam taşıyan ve iyelik eklerini almış biçimleriyle kullanılan “kendi” sözcüğüne “dönüşlülük zamiri” denir. Bu sözcüğe dönüşlülük zamiri denmesinin nedeni, bu zamirin, yapılan işin yapana döndüğünü gösteren bir anlam taşımasıdır.

b. İşaret Zamiri: Adların yerini işaret ederek tutan zamirlerdir. “Ben gazeteyi okuyacağım, sen dergiyi oku” cümlesi “Ben bunu okuyacağım, sen şunu okul” şeklinde söylenirse “gazete” ve “dergi” sözcüklerinin yerine işaret anlamı taşıyan zamirler kullanılmış olur.

  • Türkçedeki işaret zamirleri şunlardır: “Bu, şu, o, bunlar, şunlar, onlar”

Bunun fiyatı niçin bu kadar yüksek?”
“Al bakalım şunu, bir daha da konuşma!”
“Sigara içmeyin çünkü o, dost görünen ama arkanızdan sizin kuyunuzu kazan bir düşman gibidir.”
Bunlar, eski güzel günlerin hatırasıdır.”
Şunlardan biz de alsak mı acaba?”
O yemekler var ya, işte gurbette onları çok özledim.”

  • Şahıs zamirleri konusunda da belirtildiği gibi “o” sözcüğü işaret zamiri de şahıs zamiri de olabilir.

c. Belgisiz Zamir: İsimlerin yerlerini belirsizlik yoluyla tutan zamirlerdir.

  • “Falan, filan, herkes, şey” gibi birkaç zamiri dışta tutarsak belgisiz zamirlerin büyük bir çoğunluğunun belgisiz sıfatlara iyelik eklerinin getirilmesiyle oluşturulduğunu söyleyebiliriz: “başkası, bazısı, bazıları, biri, birisi, birileri, biriniz, birimiz, birçoğu, birkaçı, çoğu, hepimiz, kimi, kimisi, öbürü, öbürleri, öteki, tümü.” Türkçedeki belgisiz zamirlerdir.

“Sonunda hepimiz dışarı çıkmayı başardık.” cümlesinde “hepimiz” sözcüğü, belgisiz zamirdir.  Sözcük, dışarı çıkanlar için kullanılmıştır; ama bunların kimler ve kaç kişi olduğu belirtilmemiştir.

“Soruların bazısını çözememiş.” cümlesinde “bazısını” sözcüğü, belirsizlik zamiridir.
Sözcük, cümlede çözülemeyen soruların yerine kullanılmıştır. Fakat bu soruların hangileri olduğu ve kaç tane olduğu belirsizdir.

  • Dikkat: Belgisiz zamirler aynı zamanda belgisiz sıfat olarak da kullanılır. Bu sözcükler bir isimden önce gelip o ismi belirtirse sıfat, isimlerin yerini tutacak şekilde kullanılırsa belgisiz zamir olur.

Bazı insanları anlamak gerçekten çok zor olabiliyor.” cümlesinde “bazı” sözcüğü, “insan” sözcüğünden önce gelmiş ve onu belgisizlik yönünden belirtmiştir. Bu nedenle belgisiz sıfat görevindedir.

Bazılarını anlamak gerçekten zor olabiliyor.” cümlesinde “bazılarını” sözcüğü “insanlar” sözcüğünün yerini tutmuştur. Bu nedenle belgisiz zamirdir.

d. Soru Zamiri: İsimlerin yerlerini soru anlamlı sözcüklerle tutan zamirlerdir. Bu zamirlerin cevapları ya bir isim ya da ismin yerini tutan bir zamirdir. Türkçedeki soru zamirleri şunlardır: “kim, kimi, kime, kimde, kimden, ne, neyi, neye, neyde, neyden, nere, nereyi, nereye, nerede, nereden, kaçı, kaçımız, kaçınız, kimler, neler, hangisi, hangileri, hangimiz”

“Çarşıdan sana ne alayım?” cümlesinde “ne” sözcüğünün yerine başka bir isim getirilebilir, bu durumda cümle “Çarşıdan sana elma alayım.” şeklinde olabilir. Demek ki “ne” sözcüğü soru zamiridir

Neyimiz kaldı dışarıda ıslanacak?” cümlesinde “neyimiz” sözcüğü, dışarıda kalan eşyaların yerini soru yoluyla tutmuştur.

“Sabah sabah nereden geliyorsun?” cümlesinde “nereden” sözcüğü, gelinen mekânın
yerini soru yoluyla tutmuştur.

“Kitaplardan hangisini daha çok beğendiniz?” cümlesinde “hangisini” sözcüğü, beğenilen kitabın yerini soru yoluyla tutmuştur.

  • Bir cümlede soru sözcüğünün bulunması o cümlenin soru cümlesi olduğu anlamına gelmez.

“Onun bu saatte nerede olduğunu bilmiyorum.” cümlesinde “nerede” sözcüğü soru cümlesi olmasına rağmen bu cümle bir soru cümlesi değildir.

  • Soru zamirleri isim tamlamasında tamlayan veya tamlanan olarak kullanılabilirler.

“Öğrencilerin kaçı başarılı olmuş?” cümlesinde “kaçı” sözcüğü zamirdir ve bir isim tamlamasında tamlanandır.

Hangisinin cevabı daha çok hoşuna gitti?” cümlesinde “hangisi” sözcüğü zamirdir ve bir isim tamlamasının tamlayanıdır.

  • Kimi cümlelerde soru sözcüğü bulunsa da soru anlamı “mı, mi, mu, mü” soru edatıyla sağlanır.

“Bu kitabı kaça aldığımı biliyor musun?”
Ne mi arıyorum burada?”

2. Ek Halindeki Zamirler

a. İlgi Zamiri: İsim tamlamalarında tamlanan görevinde kullanılan unsurun yerine geçen “-ki” ekine ilgi zamiri denir. İlgi zamiri de diğer zamirler gibi isimlerin yerini geçici olarak tutan bir unsurdur.

“Benim kitabım geçen ay yayımlandı, acaba onun kitabı ne zaman yayımlanacak?” cümlesinde “onun kitabı” ifadesi bir isim tamlamasıdır.

Bu cümle şöyle de kurulabilirdi: “Benim kitabım geçen ay yayımlandı, acaba onunki ne zaman yayımlanacak?” Bu cümlede “onun kitabı” tamlaması kısaltılarak “onunki” şeklinde söylenmiş, böylelikle tamlanan görevinde kullanılan bir isim olan “kitabı” sözcüğünün yerine bir ek (ilgi zamiri) kullanılmıştır.

“Bu halıdaki, geleneksel bir desendir.” cümlesinde “-ki” eki, halıda yer alan işlemenin yerini tutmuştur.
“Kapıdaki, kimseyi içeri almak istemiyordu.” cümlelerindeki “-ki” eki, kapıda duran nöbetçinin yerini tutmuştur.

b. İyelik Zamiri: İyelik ekleri aynı zamanda iyelik zamiri olarak kullanılmaktadır. Çünkü bu ekler kişi isimlerinin yerine kullanılır. Bu yönüyle bu eklerde zamir anlamı vardır.

Birinci tekil şahıs iyelik ekleri: -m, -ım, -im, -um, -üm
İkinci tekil şahıs iyelik ekleri: -n, -ın, -in -un, -ün
Üçüncü tekil şahıs iyelik ekleri: -ı, -i, -u, -ü
Birinci çoğul şahıs iyelik ekleri: -mız, -miz, -muz, -müz
İkinci çoğul şahıs iyelik ekleri: -nız, -niz, -nuz, -nüz
Üçüncü çoğul şahıs iyelik ekleri: -ları, -leri

“Kalemim az önce kırıldı.” (benim) cümlesinde “-im” eki, kalemin ait olduğu kişinin (birinci tekil kişi) yerine kullanıldığından iyelik zamiridir.

“Kardeşiniz gelmedi mi?” (sizin)
“Annesi İzmir’e mi gitmiş?” (onun) cümlelerindeki koyu yazılan ekler de iyelik zamiridir.

B. YAPILARINA GÖRE ZAMİRLER

Zamirler yapılarına göre basit, türemiş ve birleşik zamirler olmak üzere üç grupta incelenir.

1.Basit Zamirler: İyelik eki ve ilgi zamiri getirilmemiş, başka bir sözcükle birleşik yapı oluşturmamış kök durumunda da zamir olan sözcüklerdir: ben, sen, kendi, bu, şu, ne vb.

2. Türemiş Zamirler: Bazı sıfat ve zamirlere iyelik eki ya da ilgi zamiri getirilerek oluşturulmuş zamirlerdir. Bazısı, başkası, biri, çoğu, öbürü, benimki vb.

3. Birleşik Zamirler: Birden çok sözcükten oluşan zamirlerdir: birazı, birçoğu, birkaçı, birtakımı, her bir, hiçbiri, hiçbiriniz vb.



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.