Yapılarına Göre İsimler

İsimler yapılarına göre üç kısımda incelenir:

1) Basit yapılı isimler
2) Türemiş yapılı isimler
3) Bileşik yapılı isimler


Basit yapılı isimler:

» Yapım eki almamış, başka bir isimle birleşmemiş kök durumundaki isimlere basit yapılı isimler denir.
Örnek:

Bardak, masa, ceviz, yüzük…

Not: Kök durumundaki isimler çekim eki alırlarsa yine basit yapılı isim olarak kabul edilirler.

“Ankara’dan gelirken evini ve arabasını sattı.” Cümlesinde altı çizili isimler ek almalarına rağmen basittir. Çünkü aldıkları ekler isim çekim ekleridir.

 

Türemiş yapılı isimler:

» İsim veya fiil köklerinden yapım ekleriyle türetilerek yeni bir anlam kazanan isimlere türemiş isimler denir.

» Türemiş isimler, “-ıcı,-gı,-gın,-ı,-ık,-ntı,-gıç…” gibi fiilden isim yapma ekleri ve “-cı,-daş,-lık,-sız” gibi isimden isim yapma ekleri ile türetilir.
Sabunluk     »»»   kökü  ( sabun )
Sucu            »»»   kökü  ( su )
Türkçe         »»»   kökü  ( Türk )
Yurttaş         »»»   kökü  ( yurt )
Vatandaş    »»»   kökü  ( vatan )
Balcı            »»»   kökü  ( bal )

“Bu koşu her yıl Eylül ayında yapılıyor.” Cümlesinde ki koşu ismi koş- fiilinden türetilerek türemiş isim olmuştur.

 

Bileşik yapılı isimler:

» İki veya daha fazla ismin bir araya gelerek yeni bir varlığı ya da kavramı karşılayacak şekilde oluşturduğu yeni isimlerdir. Bileşik isimler bitişik yazılır.

Örnek: Anayasa, başöğretmen, havagazı, kabakulak, hanımeli…

» Birleşik isimler değişik şekillerde oluşabilir.

  • Sıfat tamlaması şeklinde oluşan birleşik isimler: Uzungöl,  Yenikapı, Aksaray
  • İsim tamlaması şeklinde oluşan birleşik isimler: külkedisi, hanımeli
  • Bir fiilimsi ve bir isimle oluşan birleşik isimler: gökdelen, çöpçatan
  • Bir isim ve bir fiille oluşan birleşik isimler: ateşkes, bilgisayar
  • İki fiiliden oluşan birleşik isimler: dedikodu, gelgit
  • Yansıma seslerden oluşan birleşik isimler: hırgür

» Birleşik isimi oluşturan sözcükler anlam kaybına uğrayabilir.

“Bahçemizde hanımeliler açardı.” Cümlesindeki hanım eli birleşik bir isimdir. İki isim de birleşme esnasında anlam kaybına uğramıştır.

» Birleşik isimler oluşurken ses düşmesi olabilir.

“Okullar bu pazartesi açılıyor.” Pazar+ertesi isimleri birleşirken “e” sesi düşmüştür.
“Ülkesine dönerken kaynanasına hediye almış.” Kayın+ana isimleri birleşirken “ı” sesi düşmüştür.

 

 

 

Yorum yap

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.