Geleneksel Türk Tiyatrosu

 

Geleneksel Türk tiyatrosu, çağlar boyunca sürüp gelen ve Türk kültürünün olan tiyatro türleridir. Şarkı, dans, söz oyunları ve taklit geleneksel Türk tiyatrosunun ögeleridir. Doğaçlamaya dayanan bu tiyatronun temel ögesi güldürüdür. Oyun kişilikleri tip düzeyindedir, karakter boyutuna ulaşmaz. Bu tiyatro, kurumsal bir nitelik taşımaz. Bayram, düğün, sünnet gibi özel günlerde sergilenir.

  • Halk arasında oynanan tiyatroya, geleneksel Türk tiyatrosu (tuluat) denir.
  • Eğitme amacı olmayan bu oyunlarda güldürme esastır.
  • Yazılı bir metne dayanmayan halk tiyatroları, doğaçlama oynanır.
  • Güldürü genellikle ağız ve şive taklitlerine dayanır.
  • Oyun sırasında müzik kullanımı önemlidir. Göze ve kulağa seslenir.
  • Geleneksel tiyatroların belli bir sahnesi yoktur. Bir meydanda veya kahvehanelerde oynanır.
  • Sanatçılar usta-çırak ilişkisi ile yetişir.
  • Geleneksel Türk tiyatrosu oyunları şunlardır: Karagöz, Orta Oyunu, Meddah, Köy Seyirlik Oyunu

Karagöz

Türk seyirlik edebiyatının en önde gelen türüdür. Bir gölge ve hayal oyunu olan Karagöz’de esas kişiler Karagöz ve Hacivat’tır. Şive taklitlerine ve Arapça, Farsça kelimelerin telaffuzlarına yakın kelimeler söylenip güldürücü anlamlar meydana getirilmesine dayalı bir oyundur. Cinas ve tevriye sanatlarına fazla yer verilen Karagöz oyunları Türk zekasının mizah ve hicivdeki gücünü de göstermektedir. Konuşma şeklinde bir tiyatro eseri gibi tertip edilen Karagöz oyunları, belli konulara dayanmaktadır. Konulardan bir kısmı Divan edebiyatı hikâyelerinden alınmıştır.

Karagöz oyununun genel özellikleri:

  •  Metinleri halkın ortak malıdır.
  • Önceden hazırlanmış bir metni yoktur.
  • Doğaçlamaya dayalıdır.
  • Mizahi yönü ağır basar.
  • “Mukaddime (giriş), muhavere (söyleşme), fasıl (oyun), bitiş” adı verilen dört bölümden oluşur.
  • “Karagöz” sözünü esirgemez, öğrenim görmemiş halk tipini, “Hacivat” aydın kişileri temsil eder.
  • Oyunda her meslek ve sınıftan insana yer verilir.
  • Güldürü, şive taklitleri ve yanlış anlamalarla sağlanır.
  • Asıl kahramanları “Karagöz” ve “Hacivat”tır.

Karagöz Oyununun Bölümleri

Giriş (Öndeyiş-Mukaddime)
Nareke’nin (Kamıştan yapılmış düdük) çalınması ile “göstermelik” denilen tasvir (ev, bitki vs.) perdeden yavaş yavaş yukarı çekilip Hacivat’ın semai söyleyerek perdeye geldiği ve perde gazelini okuduktan sonra dua edip Karagöz’ü perdeye çağırdı bölümdür.

Muhavere (Söyleşi-Diyalog)
Karagöz ile Hacivat arasında geçen birbirlerine bilmece sordukları ve bir olayın ya da bir rüyanın gerçek bir olay gibi anlatıldığı bölümdür

Fasıl
Muhaverenin bitişinden sonra esas oyun başlar. Konunun akışına göre uygun şekilde çeşitli tipler gelerek oyunu oluşturur ve sonuca vardırırlar.

Bitiş
Bu bölüm çok kısadır. Konu bitirilince Hacivat Karagöz’e “Yıktın perdeyi eyledin viran. Varayım sahibine haber vereyim heman” diyerek oyunun bittiğini haber verir. Görüntüler perdeden çekilir. Oyun sonunda çengi gelir müzik eşliğinde oynar.

Karagözle İlgili Bilinmesi Gerekenler

Hayali (Hayalbaz): Karagöz oyunlarını oynatan, sesleri taklit eden tasvirleri sopalarla hareketlendiren, müzik ve espri gücüne sahip kişidir.
Şeyh Küşteri: Karagöz oyununun kurucusu kabul edilmektedir.
Hayal-i Zıl (Gölge Oyunu): Karagöz oyununa verilen addır.
Hacivat: Oyunun iki başkişisinden biridir. Halk zekâsını ve halkın gözündeki bilgiç medrese eğitimi almış, Osmanlı aydınını temsil eden ama bir yandan da Karagöz’e ve mahalleliye yardımdan geri kalmayan tiptir.
Karagöz: Osmanlı’daki cahil halk tipidir; dobra, açık sözlüdür.
Hacivat Ve Karagöz Oyunundaki Diğer Karakterler: Hacivat, Karagöz, Zenne, Hikmet Ağa, Tuzsuz Deli Bekir, Arap, Frenk, Zeybek, Tiryaki, Çelebi, Arnavut…

Orta Oyunu

  • Geleneksel Türk tiyatrosunun birçok bakımdan Karagöz’e benzeyen ama canlı oyuncularla oynayan bir türüdür.
  • Orta oyununda da yazılı bir oyun metni yokturi. Oyuncuların doğaçlama, yani tuluat yoluyla geliştirdikleri olaylar dizisi, sahnelenir. Oyun yeri seyircilerin çevrelediği hemen hemen boş bir alan (palanga)dır.
  • Ortaoyununda Karagöz’ün karşılığı Kavuklu, Hacivat’ın karşılığı ise Pişekâr’dır.

Bölümleri:

– Öndeyiş
– Söyleşme (muhavere)
– Fasıl
– Bitiş

Meddah

  • Tek kişilik dev kadro diyebileceğimiz Türk tiyatrosunun bir türüdür.
  • Bir hikâye anlatımı vardır.
  • Oyunu yönlendiren “Meddah” mendil (peşkir, havlu), sopa (asa, baston), sandalye gibi unsurları kullanarak hikayede geçen karakterleri canlandırır.

Köy Seyirlik Oyunu

Köylerde yılın belli günlerinde, düğünlerde, bayramlarda, kutlama törenlerinde oynanan oyunlardır. Bu oyunlarda da ana öge taklittir ve yazılı bir metin bulunmaz. Oyuncular halktan kişilerdir. Oyun belli bir olay seçilerek hiç hazırlık yapılmadan sergilenir. Amaç birlikte eğlenerek hoşça vakit geçirmektir. Köy oyunlarının Karagöz ve orta oyunundan farklı yönü, oynandıkları yörelerin özelliklerini taşımasıdır.

Bir yorum ekle

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.