Sözlü Anlatım Türleri

  Herhangi bir konunun, hazırlıklı ya da hazırlıksız, sözlü olarak anlatılmasına sözlü anlatım denir. Sözlü anlatım terimi, günlük hayattaki arkadaş söyleşilerinden iş konuşmalarına, topluluk önündeki söylev ve konferanslardan açık oturum ve panellere geniş bir alanı kapsamaktadır.

RÖPORTAJ

Röportajlara önem vereceğiz. Röportajı zamanımızda en fazla gelişecek türlerden biri sayıyoruz.
 Jean Paul SARTRE

Bir yeri, bir sanat dalını yahut sanatçıyı araştırma, inceleme, gezip görme yoluyla tanıtan; ayrıntılı bilgi veren yahut sorgulayan yazılara röportaj adı verilir. Bir edebiyat türü olarak başlayan röportaj, günümüzde radyo, televizyon gibi sesli ve görüntülü basınında katılmasıyla oldukça gelişmiştir.

Röportaj yazarı yazısını öykü kurgusu içinde sunar okura. Yerine göre fotoğraf ve belgelerle destekler yazısını. Röportaj salt hayatın gerçeğini, özünü göstermekle kalmaz, bu gerçeğin arkasındaki nedenleri altında yatanları da gösterir. Gösterme işini ise kaba bir üslupla değil, abartmadan edebiyatın zarafeti içinde vermeye çalışır. Yine gösterme anında fotoğraf, ses kayıt cihazları, daha önce okuma ile yapılmış çalışmalar gibi bir takım malzemelerden yaralanılır. Bu yönleriyle röportaj haberden ayrılır. Röportajın haber yazılarından ayrılan bir başka özelliği de edebilik vasfıdır. Anlatım biçimi olarak öykü yolunu seçmesi bundandır. Kimi zaman bu anlatım tarzı anlatma bölümleriyle sınırlı tutulur, kimi zaman röportajın tamamına hâkim olur. Röportaj yazılarında; yazının ilgi çekici bir nitelik taşıması, resimlerle süslenmesi ilk aranan özelliktir. Fakat iyi bir röportaj, uzun araştırmalardan, uzun çalışmalardan sonra yapılabilir.

Röportaj gezi, deneme, öykü, anı gibi yazı türlerinden yararlanır. Yine tasvirci, açıklayıcı, kanıtlayıcı ve öyküleyici anlatım yollarını da kullanır. Yeri geldiğinde bilimsel verilerden de yararlanır.

MÜLAKAT (GÖRÜŞME)

Mülakat; öğrenmeye yol açar. Sağlam bilginin en güzel kanıtı ise, öğrenme gücüdür.
GIBBON          

            Ünlü siyaset, sanat ve bilim adamlarını çeşitli yönleriyle tanıtmak yahut önemli olaylarla ilgili fikir ve görüşlerini öğrenmek amacıyla zamanı önceden belirlenmiş soru cevaplı karşılıklı konuşmalara mülakat denir.

Görüşmeci konuşma yapacağı kişi ile ilgili olarak önceden kısa bir araştırma yapmalı ve hakkında bilgi edinmeli, sorularını ona göre hazırlamalıdır. Görüşme sırasında konuşmacının sözünü kesmemeye, sıkıcı ve gereksiz sorularla konuyu dağıtmamaya çalışmalıdır. Sorular hazırlanırken tarafsız davranmaya özen göstermeli; sorular, okurun ilgisini çekecek ve merakını giderecek nitelikte olmalı ve önceden belirlenmeli; alınan cevaplar değiştirilmeden olduğu gibi okura aktarılmalıdır.

Görüşmede ilkin konuşma yapılan kişinin mesleği, ilgi alanları, görüşmenin amacı ve görüşme yeri hakkında kısa bir bilgi verildikten sonra çeşitli konulardaki görüş ve düşünceleri aktarılır. Görüşmeci not alma yahut ses kayıt cihazıyla tespit ettiği konuşmaları ya olduğu gibi yahut vurgulamak istediği hususları öne çıkaran bir plan uygulayarak yayınlar. Metnin kurgusu yapılırken konuşmaların özüne dokunup görüşler saptırılmamalıdır.

Görüşmenin alanı röportaja göre daha dardır. Mülakat, sorulu cevaplı görüşmelerle sınırlı kalırken; röportaj yazarları, toplumun ilgisini çeken her çeşit konuyu ve olayı inceler, resim ve belgelerle zenginleştirir, yorumlar ve okura sunarlar.

SÖYLEV (HİTABET/NUTUK)

Söze iyi başlayın, iyi bitirin, arasını neyle doldurursanız doldurun.
  Victor MURDOCK

Bir konuşmacı tarafından açık alanlarda yahut kapalı yerlerde bir amaç için toplananlara bir fikri, bir duyguyu aşılamak için söylenen coşkulu ve edebi bir dille yapılan konuşmalara Nutuk (söylev); konuşmayı yapan kişiye ise hatip adı verilir. Nutuklarda konuşmacının dili, herkesin anlayabileceği bir yalınlık ve açıklık taşımalıdır. Hatip, inandığı gerçekleri dinleyici topluluğuna inandıran kişidir. Bu sebeple de öncelikle sözlerine kendi inanmalı, fikirleri önce kendini heyecanlandırmalıdır. 

İyi bir söylev hazırlamanın genel yolu; okumak, gözlemde bulunmak, düşünmek, incelemek, sohbet etmek ve yazmaktır. Söylevde konu seçmenin önemi büyüktür.

Konuşmacı, bir plana göre konuşmalı, konuşma sırasında dinleyicileri sıkmamalı, bolca örnekler vermeli, açık ve inandırıcı olmalıdır. Ayrıca konuşmada ses tonu, jest ve mimik hareketleri, vurgu ve tonlama da dinleyenleri etkilemesi bakımından çok önemlidir. Özellikle sonuç bölümü kısa, etkili ve vurgulu bir cümle ile bitmelidir.

Türk edebiyatında bu türün iki önemli ismi: Atatürk ve Hamdullah Suphi Tanrıöver.

Halide Edip Adıvar’ın Sultanahmet Nutku için tıklayınız.

Bir yorum ekle

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.