Sıfatlar, Sıfat Nedir? Sıfat Örnekleri, Sıfat Çeşitleri

İsimlerin önüne gelerek onları niteleyen ya da işaret, sayı, belirsizlik ve soru yönlerinden belirten sözcüklere “sıfat” adı verilir. Sıfatlar, kendinden sonra gelen isim ile birlikte “sıfat tamlamasını” oluşturur.

  • Sıfatlar tek başlarına kullanıldıkları zaman isim olurlar. Çünkü ancak bir isimden önce geldikleri zaman sıfat oldukları anlaşılabilir.
  • Bir sıfatla onun nitelediği ya da belirttiği bir isim arasına noktalama işareti (özellikle virgül) konmaz. Virgül konursa ilk kelime tek başına kalmış olur, dolayısıyla isimleşir.

Genç kıza gülümseyerek baktı. (genç: sıfat)
Genç, kıza gülümseyerek baktı. (genç: isim, özne)

A. Sıfat Çeşitleri
1) Niteleme Sıfatı
2) Belirtme Sıfatı
a. İşaret Sıfatı
b. Sayı Sıfatı
c. Belgisiz Sıfat
d. Soru Sıfatı

B. Yapı Bakımında Sıfatlar
1) Basit Sıfat
2) Türemiş Sıfat
3) Birleşik Sıfat

C. Sıfatlarda Küçültme, Pekiştirme, Derecelendirme

A. SIFAT ÇEŞİTLERİ

 

1. NİTELEME SIFATI

  • İsimlerin renk, durum şekil gibi kendilerinden ayrılamayan, kalıcı özeliklerini ifade eden sıfatlara niteleme sıfatı denir.
  • Niteleme sıfatları isme sorulan “nasıl” sorusuna cevap verir.

“Mavi gözlerine bir hüzün sinmişti.” cümlesinde isme “Nasıl göz?” sorusunu sorduğumuzda “mavi göz” cevabini almaktayız. Öyleyse “mavi” sözcüğü niteleme sıfatıdır.

“Eski eşyaları evden çıkardık.” cümlesinde “eski” sözcüğü kendinden sonra gelen “eşyaları” sözcüğünü anlamca tamamladığından, eşyaların özelliğini ifade ettiğinden niteleme sıfatıdır.

“Bu şehirde büyük büyük binalar vardı.
Yaşlı adam bir kapıyı açtı.”
Fena fikir değil, bence böyle davranalım.”
“Bu mavimtırak ışığın kaynağını merak etmişlerdi.”
Ak saçlı anaların emekleri nasıl ödenir?
“İçeride ağır bir koku vardı.”
Çalışkan ve zeki insanlar olmasaydı bu ülke de olmazdı.”
“Mahallemizin şişman bakkalı, marketlere inat, hâlâ çalışıyor.”
Çatık kaşlı patronları hiç kimse sevmez.”
Sararmış tarlaların arasından geçerek köye ulaştık.”
Geniş caddeleriyle bu kent, ülkenin gözbebeğiydi.”
“Ona bu soğuk havada dışarı çıkmaması gerektiğini söylemiştim.”

Yukarıda yer alan cümlelerde koyu yazılan kelimeler niteleme sıfatıdır.

2. BELİRTME SIFATI

Varlıkları işaret, sayı, yer, belgisizlik ve soru gibi yönlerden belirten sözcüklerdir. Belirtme sıfatları kendi içinde dörde ayılır:

a. İşaret (Gösterme) sıfatları

  • İsimleri göstererek belirten sıfatlardır. Bunlar isimden önce “bu, şu, o” sözcüklerinin getirilmesiyle yapılır.

Bu ses mahalleyi velveleye vermişti.”
Şu satırları akşam karalamıştım.”
O küçük kasabaya bazen uğrardık.”
cümlelerinde “bu, şu, o” sözcükleri kendilerinden sonra gelen isimleri işaret yoluyla etkilediği için işaret sıfatı olarak kullanılmıştır.

  • “Beriki, öteki” gibi sözcükler de bir isimden önce kullanıldığında işaret sıfatı olur.

Beriki kalemi de bana verin.”
Öteki mahalleye hiç gitmemiştik.”
Yukarıdaki cümlelerde “kalem ve mahalle” sözcüklerini etkilediğinden, “beriki ve öteki” sözcükleri birer işaret sıfatıdır.

b. Sayı Sıfatları

  • İsimleri sayı yönünden belirten sözcüklere sayı sıfatı denir. Sayı sıfatları kendi içinde dörde ayrılarak incelenir.

1. Asıl sayı sıfatları: İsimlerin kesin sayılarını belirtmek için kullanılan ve isme sorulan “kaç” sorusuna cevap veren sıfatlardır.

“İstanbul’da ömrünün tam otuz yılı geçmişti.” cümlesinde “otuz” asıl sayı sıfatıdır.
– Kaç yıl?
– Otuz yıl.

2. Sıra sayı sıfatları: Belirttikleri isimlerin sıralarını gösteren sıfatlardır. Sayılara getirilen “-ıncı, -inci, -uncu, -üncü” ekleriyle yapılır ve isme sorulan “kaçıncı” sorusuna cevap verir.

“Evleri apartmanın üçüncü katındaydı.” cümlesinde “üçüncü” sözcüğü sıra sayı sıfatı olarak kullanılmıştır.

3. Üleştirme sayı sıfatları: İsimlere bölüştürme (eşit paylara ayırma) anlamı vererek onların sayılarını belirten sıfatlardır. Sayılara getirilen “-ar, -er; -şar, -şer” ekleriyle yapılır ve isme sorulan “kaçar” sorusuna cevap verir.

“Her gelişimde İstanbul’da ikişer ay kalırdım.” cümlesinde “ikişer” sözcüğü üleştirme sayı sıfat olarak kullanılmıştır.
– Kaçar ay?
– İkişer ay.

4. Kesir sayı sıfatları: İsimleri kesirli olarak belirten sıfatlardır. Bu sıfatlar isme sorulan “kaçta kaç” sorusuna cevap verir.

“Her şeye yine yüzde yüz zam gelmiş.”
“Dörtte bir elma da size düşmüş oldu.” cümlelerinde “yüzde yüz, dörtte bir” sözleri kesir
sayı sıfatı olarak kullanılmıştır.

  • “Yarım, çeyrek” sözcükleri de kesirli anlam taşıdıklarından kesir sayı sıfatıdır.

“Evliliğimizin üzerinden tam çeyrek yüzyıl geçti.”

c. Belgisiz Sıfatlar (Belirsizlik Sıfatları)

  • İsimlerin önüne gelerek, onları kesinlik anlamı kazandırmaksın belirten sıfatlardır.
  • Bazı, kimi, çoğu, bir, birkaç, birçok, herhangi bir, birtakım, hiçbir” gibi sözcükler belgisiz sıfat olarak kullanılmaktadır.

“Göğün şurasına burasına ilişen birçok bulut, ağırlıklarını atmış, soluk gibi hafiflemiş.”
Bazı akşamlar Boğaziçi bir havuza dönerdi.”
Birkaç kitap alıp hemen geleceğim.” cümlelerinde koyu yazılan sözcükler belgisiz sıfat olarak kullanılmıştır.
Bazı kişiler o zaman beni haksız bulmuştu.”
Birtakım kurallar onun canını sıkıyordu.”
Her insanın bakış açısı farklı olur.”
Bütün şiir kitaplarını okumuştur”.
Biraz paramız olsaydı, şimdi bu durumda olmazdık.”
Kaç gündür ben de sana uğramayı düşünüyordum, gelmekle iyi ettin.”
Çok paran olsa ilkin ne yapardın?”

Yukarıda yer alan cümlelerde koyu yazılan kelimeler belgisiz sıfat görevindedir.

  • Dikkat: Belgisiz sıfatlar aynı zamanda belgisiz zamir olarak da kullanılır. Bu sözcükler bir isimden önce gelip o ismi belirtirse sıfat, isimlerin yerini tutacak şekilde kullanılırsa belgisiz zamir olur.

Bazı insanları anlamak gerçekten çok zor olabiliyor.” cümlesinde “bazı” sözcüğü, “insan” sözcüğünden önce gelmiş ve onu belgisizlik yönünden belirtmiştir. Bu nedenle belgisiz sıfat görevindedir.

Bazılarını anlamak gerçekten zor olabiliyor.” cümlesinde “bazılarını” sözcüğü “insanlar” sözcüğünün yerini tutmuştur. Bu nedenle belgisiz zamirdir.

  • Dikkat:Bir” sözcüğü sayı sıfatı olarak da belgisiz sıfat olarak da kullanılabilir. Bu sözcük “bir tek” anlamında kullanıldığında sayı sıfatı, “herhangi bir” anlamında kullanıldığında belgisiz sıfat olur.

Mazeret kabul etmem, bu sorular bir saat içinde bitmiş olacak. (sayı sıfatı)
Bir gün sen de benim haklı olduğumu anlayacaksın. (belgisiz sıfat)

d. Soru Sıfatları

  • İsimlerin durumlarını, yerlerini, sayılarını soru yoluyla belirten sözcüklerdir.
  • Ne, nasıl, hangi, ne kadar, kaç… gibi sözcükler bir ismi etkilediğinde soru sıfatı olur.

Bu kalem kaç lira?”
“Siz ne iş yapabilirsiniz ki?”
Hangi konuda çalışma yapacaksınız?”
Ne kadar kömür yeterli olur bize?”

  • Soru sıfatlarına verilen cevaplar da sıfattır.

Bu gece hangi filmi izleyelim? (soru sıfatı)
Bu gece şu filmi izleyelim. (işaret sıfatı)

  • Dikkat: Soru bildiren sözcükler sadece sıfat olmaz, zamir görevini de üstlenebilir. Bir sözcüğün soru anlamı taşması için mutlaka bir isimden önce gelerek o ismi belirtmesi gerekir.

Hangi gün yola çıkmak istersiniz?” cümlesinde “hangi” sözcüğü “gün” ismini belirttiğinden soru sıfatıdır.

Hangisi sizinle gelmek istiyor?” cümlesinde ise “hangisi” sözcüğü, ismin yerini soru yoluyla tuttuğundan soru zamiridir.

Kaç gün kalacaksınız İzmir’de?” (soru sıfatı)
“Kitapların kaçını sattınız?” (soru zamiri)

B. YAPILARINA GÖRE SIFATLAR

Sıfatlar da tıpkı isimler gibi yapı bakımından üç grupta incelenir: Basit sıfat, türemiş sıfat, birleşik sıfat

1. Basit Sıfat

Yapım eki almamış, başka herhangi bir sözcükle birleşmemiş sıfatlar, yapı bakımından basittir.

yeni kitap
cimri adam
güzel çocuk
dört arkadaş
kedi

2. Türemiş Sıfat

İsim ya da fiilken almış olduğu yakım ekiyle sıfat görevinde kullanılan sözcüklerdir.

dolma-lık biber
yalan-cı çocuk
dar-a-cık sıra
yıl-lık izin
unutul-muş şarkı
kork-ak adam
çekin-gen tavır

3. Birleşik Sıfat

Birden çok sözcüğün birleşmesiyle oluşan sıfatlara birleşik sıfat denir.

uluslararası ilişkiler
canciğer arkadaş
kalburüstü futbolcu
boşboğaz çocuk
birçok konu

C. SIFATLARDA KÜÇÜLTME, PEKİŞTİRME, DERECELENDİRME

1. Sıfatlarda Pekiştirme

Anlamı güçlendirilmiş sıfatlara pekiştirilmiş sıfat denir. Sıfatlarda pekiştirme iki şekilde yapılır:

Önsesli Pekiştirme: Bir niteleme sıfatının ilk hecesi bir ünlü ile bitiyorsa (Örneğin ma-vi) niteleme sıfatının ilk hecesinin sonuna “m, p, s” ünsüzlerinden biri getirilerek bir hece oluşturulur (mas). Daha sonra bu hece niteleme sıfatının başına eklenir (masmavi)

koskocaman adam
tertemiz duygular
upuzun yol
yemyeşil gözler

  • Bir niteleme sıfatının ilk hecesi bir ünsüz ile bitiyorsa (Örneğin kır-mı-zı) niteleme sıfatını ilk hecesinin somundaki ünsüzün yerine “m, p, r, s” ünsüzlerinden biri getirilerek yeni bir hece oluşturulur (kıp), Daha sonra bu hece niteleme sıfatının başına eklenir. (kıpkırmızı)

ipince elbise

  • Dikkat: Önsesli pekiştirme sırasında ses türemesi gerçekleşebilir.

sap-a sağlam
düp-e-düz.

İkilemeli Pekiştirme: İkilemelerin sıfat görevinde kullanılmasıyla oluşturulmuş pekiştirilmiş sıfatlardır. Bu tür sıfatlarda pekiştirme anlamı, önsesli pekiştirmelerdeki kadar belirgin değildir.

salkım salkım üzümler
eğri büğrü sokaklar
iri yarı adam

2. Sıfatlarda Karşılaştırma, Derecelendirme

Sıfatlar, varlıkların niteliklerini ya buraya kadar anlattığımız yerlerde olduğu gibi doğrudan doğruya ya da başka bir varlıkla kıyaslama yoluyla bildirirler. Örneğin “çalışkan öğrenci” sıfat tamlamasındaki “çalışkan” sıfatı, öğrencinin çalışkan olma niteliğini herhangi bir varlıkla kıyaslama yapmadan, doğrudan doğruya karşılamaktadır. Ama “en çalışkan öğrenci”, “Ali kadar çalışkan öğrenci” gibi söz gruplarında varlığın niteliği başla varlıklarla kurulan benzerlik ve karşılaştırma ilişkisine bağlı olarak anlatılmakta, böylelikle bu sıfatlarda bir derecelendirme yapılmaktadır.

  • Sıfatlardaki karşılaştırma ve derecelendirmeler ya zarflarla ya da zarf görevinde kullanılan edatlarla yapılır.

“Bu pınarın buz gibi soğuk suyu vardır.”
Daha geniş bir odanız varsa orada oturalım.”
“Onun çok zarif bir bayan olduğunu siz de biliyorsunuz.”

3. Sıfatlarda Küçültme

  • Sıfatların anlam derecelerinde küçültme ve azaltma “-ca, -cak, -cik, -msi ,-mtrak” ekleriyle yapılır.

Büyükçe bir taş alıp çocuğa fırlattı.”
Büyücek bir ev almayı düşünüyoruz.”
“Ben bu kısacık sürede ne yapabilirim ki?”
“Bu ekşimsi tat hoşuma gitmedi.”
Mavimtırak kazağıyla hepimizin dikkatini çekmişti.”

  • Bir niteleme sıfatında küçültme yapılması, o sıfatın “küçük” ya da “az” anlamına geldiğini göstermez. Söz gelimi “Büyükçe bir taş alıp çocuğa fırlattı.” cümlesindeki “büyükçe” sözcüğü küçültmeli bir sıfattır. Yani “büyükçe taş” sözüyle” küçükle büyük arasında ama büyüğe yakın, büyükten biraz küçük, neredeyse büyük bir taş kastedilmektedir.

 

 



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.