Noktalama İşaretleri


NOKTALAMA İŞARETLERİNİN TARİHÇESİ

Noktalama, yazının daha iyi anlaşılmasını, konuşma dilindeki eksiltili ya da tonlamayla belirtilen değişmeceli vb. anlatımların yazıda gösterilmesini sağlayan yazılı göstergeler dizgesidir. Noktalama aynı zamanda okumayı da kolaylaştıran bir araçtır.

Noktalamayı İÖ 2. yüzyılda Bizanslı dilbilgisi uzmanı Aristophanes’in bulduğu söylenir. Matbaanın bulunuşundan sonra yaygınlaşan noktalama imlerinin kesin kuralları 19. Yüzyılın ortalarında oluştu.

Göktürk yazısında, noktalama imi olarak, sadece sözcükleri ya da sözcük öbeklerini birbirinden ayırmak için kullanılan iki nokta (:)’yı görüyoruz. Uygur yazısındaki noktalama imleri ise nokta (.), yan yana iki nokta (..), kimi zamanda ikiden çok noktadır. Bunlar iki cümleyi birbirinden ayırmak için kullanılmıştır. Kur‘an’da ayetlerin sonuna konan yuvarlak imler Arap abecesiyle yazılmış Türkçe elyazmalarında da zaman zaman kullanılmıştır.

Noktalama imlerini çağdaş anlayışla kullanan ilk yazarımız Şinasi’dir. Şinasi, Şair Evlenmesi (1860) oyununda ayraç ( () ), konuşma çizgisi (-) ve nokta (.)’yı bir açıklamayla birlikte kullanmıştır. Şinasi’nin yaptığı açıklama şöyledir:

“Mutarıza () içinde bulunan kelâm hali tarif eder.

  Şöyle bir hatt-ı ufki – söz başına delâlet eder.

  Nokta sözün nihayetine alâmet olur.”  

NOKTALAMA İŞARETLERİNİN BÖLÜMLERİ

1     NOKTA   (.)

Ø  Anlamca tamamlanmış haber cümlelerinin sonuna konur.

 Çocuklar bahçede top oynuyor.

Ø   Kısaltmaların sonuna konur.

 Dr. Ayhan Bey tanıdığımızdır. (doktor)

 Yarışmada 1. olmuş. (birinci)

 Yazar, 10.10.1973 tarihinde doğmuş.

Okulumuz sabah saat 08.30’da açılıyor.

Rıfkı akıllı, çalışkan, terbiyeli bir öğrencidir.  (sıfatların arasına)

Ülkemi seviyorum, insanlarımı tanıyorum,  kendimi biliyorum.

Arkadaşlar, yarın sınavımız var!

Yazar, Ömer Seyfettin, sade bir Türkçe ile yazmıştır.

Kitap, kültürü nesillerden nesillere aktarmak için çok önemli bir köprü görevindedir.

Evet, bu kitabı ben yazdım.

Bu bölgede genellikle erkek çocuklara Ali, Tuğrul, Cem; kız çocuklara ise Fatma, Aynur, Demet adları verilir.

Eşek ölür, semeri kalır; insan ölür eseri kalır.

 Anlatılanlardan şunu anladım: Sanat topluma geliştirir.

Öğretmenimiz:  “Planlı çalışanlar başarılı olur. ”  dedi.

Bahçede tür tür çiçekler vardı: gül, karanfil, lâle, menekşe…

Babam:  “Ödevlerinizi yapmadan uyumayın.” dedi.

 Karşımızda yemyeşil bir ova…

 …. Demek ki edebiyat bir toplumun vazgeçilmezlerindendir.

Bu bölgede her türden ağaç bulunur: kayın, çınar, çam…

Savcı … hakkında soruşturma açmış.

Bu şiiri kim yazmış?

Yunus Emre (? – 1320) dilimizi çok iyi kullanırdı.

Adınız?  Doğum yeriniz?

1496 (?) yılında doğan sanatçı birçok eser vermiştir.

 Yeter, susun artık!

 Allah Allah! Nerede çocuk?

 Ey, Türk Gençliği!

Rıfkı, sınıfın en akıllı (!) öğrencisidir.

Kitap okumanın değerini bilmeyen ulusların, toplumların, bireylerin ileri gitmesi ola-naksızdır.

Bu filmi – film seyretmeyi çok severim – geçen yıl izlemiştim.

git – miş

bak – ış – ın

-den, -ki, -lık…

Eser 1923 – 1938 arasındaki siyasal yaşamımızı anlatıyor.

Türkiye – Azerbaycan ilişkileri gelişiyor.

– Bu araba senin mi?

– Evet!

– Niçin buraya bıraktın?

– Başka yer bulamadım…

Atatürk öğretmenlere:

“Yeni nesil sizin eseriniz olacaktır.” dedi.

Ülkemizde “çevre” konusunda yetişen duyarlı olan kişi pek az.

“Nutuk”u okudunuz mu?

Atatürk’ün Türkiye’si çok gelişti.

İzmirliler bu olaya çok sevinmişti.

23 Nisan 1920’de TBMM’nin açılışı yapıldı.

Alfabemizde u’dan önce t harfi vardır.

Yüz kg. lık yükü taşıdı.

Şirketimizin 50’nci yılını kutladık.

Bağlaç olan ile’nin yerine ve getirilebilir.

Bu kitabı (Nutuk) herkes okumalı.

Adam: (Hafif gülümseyerek) Beni duymadın mı?

Kadın: (Dikkate almıyormuş gibi davranak) Ne dediniz?

adet (sayı), âdet (gelenek, alışkanlık)

“hikâye, dükkân, kâğıt, kâr, ahlâk, hilâl, üslûp, istiklâl, lâle, felâket, rüzgâr…”

Ø   Sayılardan sonra sıra bildirmek için konur.  (-ıncı, -inci anlamında)

Ø  Tarihlerin yazılışında gün, ay ve yılı gösteren sayıları birbirinden ayırmak için konur.

Ø  Saat ve dakika gösteren sayıları birbirinden ayırmak için konur.

2)    VİRGÜL  (,)

Ø  Eş görevli kelime ve kelime gruplarının arasına konur.

          Çantasına kitabını, defterini, kalemini özenle yerleştirdi. (nesnelerin arasında)

Ø  Sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için konur.

Ø  Hitap için kullanılan kelimelerden sonra konur.

Ø  Arasözlerin başında ve sonunda kullanılır.

Komşumuz, Fatma Hanım, çok geveze biridir.

Ø  Tırnak içine alınmayan alıntı cümlelerin sonuna konur.

En iyi romanlar bir bunalım döneminde yazılır, der Dostoyevski.

Ø  Cümlede ara sözlerin başına ve sonuna konur.

Ø  Özne ile yüklem arasına başka ögeler girmişse özneden sonra kullanılır.

Ø  Bir durum, düşünce veya soruya kabul veya reddetmek için kullanılan “evet, hayır” gibi sözcüklerden sonra kullanılır.

3)    NOKTALI VİRGÜL  (;)

Ø  Cümle içinde virgülle ayrılmış tür veya takımları birbirinden ayırmak için konur.

Ø  Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için konur.

4)    İKİ NOKTA  (:)

Ø  Kendisinden sonra örnek verilecek cümlenin sonuna konur.

Ø  Kendisinden sonra açıklama yapılacak cümlenin sonuna konur.

İsim: Varlıklara ad olan sözcüklerdir.

Ø  Doğrudan yapılan aktarmalarda, aktarılan söz ya da yazıdan önce konur.

Ø  İki noktadan sonraki açıklama bağımsız bir cümle ise, bu cümlenin ilk harfi büyük; iki noktadan sonraki açıklama tek tek örneklerden oluşursa, ilk harf küçük olur.

5)    ÜÇ NOKTA (…)

Ø  Tamamlanmamış cümlelerin sonuna konur.

Ø   Alıntılarda; başta, ortada ve sonda alınmayan kelime ve bölümlerin yerine konur.

Ø  Örneklerin, durumların anlatılanların devamının olduğunu bildirmek için kullanılır.

Ø  Açıklanmak istenmeyen bilgilerin yerine kullanılır.

6)    SORU İŞARETİ  (?)

Ø  Soru bildiren cümle veya sözlerin sonuna konur.

Ø  Bilinmeyen yer, tarih, vb. durumlar için kullanılır.

Ø  Soru cümlesi veya ifadesi olmadığı halde soru anlamını taşıyan ifadelerden sonra da soru işareti konur.

Ø  Bir bilginin şüpheyle karşılandığı veya kesin olmadığı durumlarda soru işareti parantez (ayraç) içinde kullanılır.

7)    ÜNLEM İŞARETİ  (!)

Ø  Sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşma gibi duyguları anlatan cümlelerin sonuna konur.

Ø   Hitapların ve seslenmelerin sonuna gelir.”

Ø   Parantez içindeki ünlem (!) işareti söylenilene inanılmadığı, alay edildiği anlamını verir.

8)    KISA ÇİZGİ  (-)

Ø  Satıra sığmayan kelimeler bölünürken satır sonuna konur.

Ø  Cümlede ara sözleri ve ana cümleleri ayırmak için kullanılır.

Ø  Dil bilgisinde ve ekleri ayırmadan kullanılır. Fiil köklerinden de sonra kullanılır. Eklerden önce gelir.

Ø  İki kelime arasında “ve, ile” anlamında ya da gruplarına göreviyle kullanılır.

9)    UZUN ÇİZGİ  ( – )

Ø  Yazıda satır başına alınan konuşmaları göstermek için kullanılır.

10)  TIRNAK İŞARETİ  ( “ ” )

Ø  Başka bir kimseden veya yazıdan olduğu gibi aktarılan sözler tırnak içinde yazılır.

Ø  Özel olarak belirtilmek istenen (vurgulanan) sözler tırnak içine alınır.

Ø  Tırnak içine alınan başlıklardan sonra kesme işareti kullanılmaz.

11)  KESME İŞARETİ  ( ‘ )

Ø  Özel isimlere getirilen çekim eklerini ayırmak için kullanılır.

Ø  Özel isimlere getirilen yapım ekleri kesme işaretiyle ayrılmaz.

Ø  Kısaltmalara getirilen ekler kesme işaretiyle ayrılır.

Ø  Bir harf veya ekten sonra gelen ekleri ayırmada kullanılır.

Ø  m(metre), l(litre), km(kilometre) gibi kısaltmalardan sonra kesme işareti kullanılmaz.

Ø  Sayılara getirilen ekleri ayırmak için konur.

Ø  Özellikle belirtilmek ve gösterilmek istenen harf veya kelimeden sonra kesme işareti getirilir.

12) YAY PARANTEZ (AYRAÇ)  ( () )

Ø  Yazının veya sözün aslında olmayıp, sonradan eklenmiş, açıklayıcı kelimeleri, söz gruplarını, sözün söylendiği anda olup biteni belirtmek için kullanılır.

Ø  Tiyatro eserlerinde konuşanın hareketlerini, durumunu açıklamak için kullanılır.

Ø  Doğum ve ölüm tarihleri parantez içinde verilir.

Yazar (1885-1950) yılları arasında yasamış.

Ø  Cümle içinde bir sözcüğün eş anlamlısı verilirse kullanılır.

              Kafiye (uyak) bir şiirin en önemli ögesidir.

Ø  Yabancı sözcüklerin okunuşu parantez içinde gösterilir.

              Descartes (Dekart):  “Düşünüyorum, öyleyse varım.” demiş.

13)  DÜZELTME İŞARETİ  ( ^ )

Ø  Yazılışları bir, anlamları ve okunuşları ayrı olan kelimeleri ayırt etmek, inceltmek ve okunuşları uzun olan ünlülerin üzerine düzeltme işareti konur.

 adem (yokluk), âdem (insan)

Ø  Yabancı dillerden Türkçemize giren birtakım kelime ve eklerde “g, k, l” ünsüzlerinin ince okunduğunu göstermek için bu ünsüzlerden sonra gelen   “a ve u” sesleri üzerine düzeltme işareti konur. Hangi harfin üzerine konursa o harfi ve o harften önceki harfi ince okutur.

Yorum yap

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.