Geçiş Dönemi – İlk İslami Ürünler

GENEL ÖZELLİKLER

1. Bu dönemde Hakaniye (Karahanlı) Türkçesi kullanılmıştır.
2. Eserlerde öğreticilik daha baskındır.
3. Geçiş dönemi olduğu için eserlerde ölçü ve nazım birimlerinin ikisi de bulunmaktadır.
4. İlk yazılan eser Kutadgu Bilig’dir. Yusuf Has Hacip tarafından yazılmış bir siyasetname ve nasihat kitabıdır. Ayrıca ilk mesnevidir.
5. Atabet’ül-Hakâyık da Edip Ahmet tarafından yazılmış bir nasihatnamedir.
6. Kaşgarlı Mahmut tarafından yazılan Divan ü Lügat-it Türk, ilk Türkçe sözlüktür.
7. Bu dönemdeki eserlerde şehnamenin ölçüsü olan Feûlün/Feûlün/Feûlün/Feûl vezni kullanılmıştır.
8. Tasavvuf da bu dönemde doğmuş ve Ahmet Yesevi tarafından yayılmıştır. Yesevi’nin şiirlerine hikmet, şiirlerinin toplandığı esere de Divan-ı Hikmet denir.
9. Adı geçen dört eser, İslami Edebiyatın ilk ürünleri olarak adlandırılmıştır.

KUTADGU BİLİG

  • “Mutluluk veren bilgi” anlamındaki Kutadgu Bilig adlı eser, üst zümre eğitimi almış olan Balasagunlu Yusuf Has Hacip tarafından 1069-1070 yıllarında yazılmış bir mesnevidir.
  • Bu bakımdan edebiyatımızın ilk mesnevisi olma özelliği taşır.
  • Kutadgu Bilig yazıldıktan sonra dönemin hükümdarı Tabgaç Buğra Han’a sunulmuştur.
  • Yusuf Has Hacip, “ideal insan” çerçevesinde ideal devleti de anlatmış olduğu için eser, ilk siyasetname özelliği taşır.
  • Eser, Fars mesnevilerine uygun olarak giriş kısmında sırayla; Allah’a hamd, Peygambere övgü, Dört Halife’ye övgü, Bahar tasviri, Uluğ Buğra Kara Han’a övgü, Kitab’ın yazılma sebebi üzerinde durmuştur. Bu sıralama yeni medeniyet dairesi olan İslam Medeniyetinde yazılan kitapların da düzenini gösterir.
  • Yusuf Has Hacip, eserinde aruz ölçüsünü kullanmıştır. Bu veznin kullanıldığı ilk Türk eseridir.
  • Kutadgu Bilig, 6645 beyitten oluşur. Bu yönüyle beyit geleneğine bağlıdır. Ancak 173 adet de dörtlük bulunur ki bu yönüyle de Destan dönemi şiir geleneğine bağlıdır.
  • Dörtlükler “a a x a” biçiminde mani tipi kafiyelenmiştir
  • Eserin asıl kısmı alegorik bir diyalog metnidir. Karşılıklı konuşan dört temsili kişi, “ideal insan”ı bazı kavramlar çerçevesinde ortaya koymaya çalışırlar.Kün Togdı padişah görevindedir, eserde adaleti savunur.
    Ay Toldı adlı kişi, vezir görevindedir, mutluluğu (saadeti) savunur.
    Ögdilmiş adlı kişi veizirn oğludur ve aklı savunur,
    Odgurmuş adlı diğer bir kişi de ölüm kavramını savunur.

DİVAN Ü LÜGAT-İT TÜRK

  • “Ansiklopedik Türk dili sözlüğü” anlamına gelen Divan ü Lügat-it Türk adlı eser Kaşgar’da doğup Türk illerini ve boylarını uzun zaman dolaştıktan sonra Irak’a yerleşen Kaşgarlı Mahmut tarafından yazılmıştır.
  • Eserini yazmaktaki amaç, Türkçenin de o sıralar yaygınlaşan Arapça kadar zengin olduğunu göstermek ve Araplara Türkçeyi öğretmektir.
  • Eserin önemi, ilk Türkçe sözlük olmasından geldiği kadar, Türkler hakkında tarihi, folklorik, coğrafi, etnik, kültürel bilgiler verecek kadar geniş hazırlanmış olmasıdır.
  • Eserini Bağdat’ta yazan Kaşgarlı, onu Abbasi Halifesi Ebu’l-Kasım Abdullah(El Muktedi bi-Emrillah)’a sunmuştur.
  • Kaşgarlı Mahmut, Arapların Türkçe öğrenme ihtiyaçlarını karşılamak ve bu arada Türk kültürünü de tanıtmak istemiştir. Bu anlamda Kaşgarlı Türkçe’nin öğrenilmesi gerektiğiyle ilgili hadislerden de bahsetmiştir. “Türk dilini öğreniniz, zira Türklerin hâkimiyeti uzun sürecektir!”
  • Eserin dilbilgisi açıklamaları Arapça olarak yazılmıştır. 7500 adet Türkçe sözcüğün karşılığını vermiştir.

    Kaşgarlı Mahmut tarafından çizilen Türk dünyası haritası
  • Türkçenin Doğu ve Batı diye iki ana kolunun olduğunu da belirtmektedir.Eserin bir ilginç özelliği de Türklerin nerede yaşadıklarını gösteren bir haritanın bulunuyor oluşudur.Hatırlatma: Destan dönemine ait olan destan, sav, sagu ve koşuk örnekleri Divan ü lügat-it Türk’te bulunmaktadır.

ATABET’ÜL-HAKÂYIK

  •  Edip Ahmet Yükneki tarafından yazılmış dini-ahlaki bir eserdir.
  • “Gerçeklerin eşiği” anlamına gelen Atabet’ül-Hakâyık, dönemin Karahanlı hükümdarı Emir Dad İspehsalar Beg’e sunulmuştur.
  • Edip Ahmet, bilgili bir adam olmasına rağmen sanat yönü zayıftır. Eseri Kutadgu Bilig kadar sanatlı değildir.
  • Yusuf Has Hacip, aruz veznini de Edip Ahmet’ten daha iyi kullanmıştır. Bu yüzden Atabet’ül-Hakâyık, dini öğütler veren bir nasihatname gibidir.
  • Eserin asıl bölümü dörtlüklerle yazılmıştır. Bu bölüm 101 dörtlüktür. Eserin diğer kısımları beyitlerle(40 beyit) yazılmıştır.
  •  Eser hem Uygur hem de Arap harfleriyle çoğaltılmıştır.Eserde bahsedilen konular:
    1.Bilginin yararı, bilgisizliğin zararı.
    2.Dili tutmanın yolları.
    3.Dünyanın değişmesi.
    4.Cömertliğin övülüp cimriliğin eleştirilmesi.
    5.Alçak gönüllülük ve kendini beğenmişlik.
    6.Aç gözlülük.
    7.Zamandan şikâyet.

DİVAN-I HİKMET

  • 12.Yüzyıl’da Ahmet Yesevî tarafından yazılmış bir tasavvuf eseridir. Ahmet Yesevi ilk tasavvufçu, eseri de ilk tasavvuf eseridir.
  • Yesevilik tarikatı Ahmet Yesevi tarafından kurulmuştur. Daha sonra öğrencilerini Anadolu’ya da gönderen Yesevi, Anadolu’nun da Orta Asya gibi İslamlaşmasında etkili olmuştur.
  • Divan-ı Hikmet, dörtlüklerle yazılmıştır ve şiirlerine hikmet adını vermiştir. b
  • Dini-tasavvufi bilgiler şiirlerle yorumlanmıştır.
  • Hikmet adı verilen şiirler 5-25 arasında değişen dörtlüklerden oluşur.
  • Hece ölçüsünün 7’li veya 12’li kalıbı kullanılmıştır.
  • Bu yönüyle eser bir hikmetler divanıdır. Her hikmet koşma tarzı kafiyelendiği için konusunu da düşünerek Anadolu’daki Tekke (tasavvuf) şiirinin ilahileri gibi düşünülebilir.
  • Dili sade olduğu için halkın anlaması kolay olmuş, böylece Yesevi dini mesajları çok kolay verebilmiştir.

Yorum yap

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.