İsim Tamlamaları

 

Bir ismin aitlik ilgisi yönünden daha belirgin hâle gelmesi için başka bir isim tarafından tamamlanmasıyla oluşan isim grubuna isim tamlaması denir. İsim tamlamaları da tıpkı sıfat tamlamaları gibi tamlayan ve tamlanandan oluşur.

adam (isim) +parmak (isim) » Adamın Parmağı

Yukarıdaki örnekte “adam” isminin önüne gelen “parmak” ismi o düğmenin kime veya neye ait olduğunu göstererek daha belirgin hale gelmesini sağlamış ve isim tamlaması oluşturmuştur. Bu tamlamada “adamın”sözcüğü tamlayan, “parmağı” sözcüğü ise tamlanan görevindedir.

 

» İsim tamlamalarında tamlayan, ilgi eklerini; tamlanan ise iyelik (aitlik) eklerini alır.

Tamlayan ekleri (ilgi ekleri): -ın /-in /-un /-ün, -(n)ın /-(n)in /-(n)un /-(n)ün, -im
Tamlanan ekleri (iyelik ekleri): -ı /-i /-u /-ü, -(s)ı /-(s)i /-(s)u /-(s)ü, -im, -in


Örnek

» arabanın camı
Bu örnekte “araba” ve “cam” sözcükleri birer isimdir. “araba” ismi, “-ın” tamlayan ekini; “cam” ismi ise “-ı” tamlanan ekini alarak isim tamlaması oluşturmuşlardır.

 

» İsim tamlamaları belirtili, belirtisiz ve zincirleme isim tamlamaları olmak üzere üçe ayrılır:

 

1) Belirtili İsim Tamlaması

» Tamlayanın ilgi eki, tamlananın da iyelik eki aldığı tamlamalardır. Bu tamlamalarda belirgin bir aitlik anlamı vardır, tamlananın tamlayana ait olduğu belirtilir.

Belirtili isim tamlaması ⇒ tamlayan + ilgi eki | tamlanan + iyelik eki

Örnek

uçağın motoru

Bu örnekte “uçak” sözcüğü tamlayan (ilgi) eki ve “motor” sözcüğü de tamlanan (iyelik) ekini alarak isim tamlaması oluşturmuştur. İsim tamlamasını oluşturan iki kelime de ek aldığı için bu tamlama, belirtili isim tamlamasıdır.

öğrencilerin birkaçı
benim kalemim
bilgisayarın ekranı

 

» Belirtili isim tamlamalarında, tamlanana sordulan “kimin, neyin?” sorularıyla tamlayan bulunabilir.

Çekmecenin gözü           neyin gözü? →                 çekmecenin
Ahmet’in eniştesi            kimin eniştesi? →            Ahmet’in

» Belirtili isim tamlamalarında tamlayan ile tamlanan yer değiştirebilir.

Örnek

Bir türlü dinmesi uğultusu rüzgârın.
cümlesinde “rüzgârın uğultusu” belirtili isim tamlamasıdır. Fakat bu cümlede tamlayan ile tamlanan yer değiştirmiş ve tamlanan tamlayanın önünde yer almıştır.

Gözleri bir şiir gibiydi onun. → onun gözleri

 

» Belirtili isim tamlamalarında, tamlayan da tamlanan da birden çok sözcükten oluşabilir.

Yazarın şiirleri ve romanları oldukça etkileyici.

 

2) Belirtisiz İsim Tamlaması

Tamlayanın ek almadığı, sadece tamlananın ek aldığı tamlamalardır.

Belirtisiz isim tamlaması ⇒ tamlayan | tamlanan + iyelik eki

Örnek

elma ağacı

Bu örnekte “elma” sözcüğü tamlayan, “ağaç” sözcüğü ise tamlanandır. Bu isim tamlamasında tamlayan olan “elma” sözcüğü herhangi bir tamlayan ekini almamıştır, tamlanan olan “ağaç” sözcüğü ise “-ı” tamlanan ekini almıştır. İsim tamlamasını oluşturan iki kelimeden sadece biri ek aldığı için bu tamlama, belirtisiz isim tamlamasıdır.

Çanakkale boğazı
öğretmen okulu
sınıf defteri
forvet arkası
aşk acısı

» Belirtisiz isim tamlamalarında, tamlayan ile tamlanan yer değiştiremez ve tamlayan ile tamlanan arasına başka sözcük giremez.

 

3) Zincirleme İsim Tamlaması

İkiden fazla ismin birbirine bağlandığı isim tamlamalarıdır. Zincirleme isim tamlaması ayrı bir tamlama çeşidi değildir. Bu tamlamada tamlayan ya da tamlanan veya her ikisi de kendi içinde başka bir isim tamlaması oluşturur.

 Ahmet’in kaleminin ucu
belirtili isim tamlaması

Yukarıdaki örnekte tamlayan (Ahmet’in kalemi) kendi içinde belirtili isim tamlamasıdır. Bu tamlamaya “-nın” ilgi eki eklenmiş ve tamlama “ucu” tamlananına bağlanmıştır. Böylece iki tamlama iç içe girerek ve zincirleme isim tamlaması olmuştur.

» Sinema salonunun perdesi büyüktü.
» Deniz fenerinin ışığı odayı doldurdu.

Bir yorum ekle

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.