Fiiller (Eylemler) Konu Anlatımı, Fiil Konusu Örnekleri

Fiiller, varlıkların kılışlarını, durumlarını, oluşlarını karşılayan; olumlu veya olumsuz olarak zaman kavramı taşıyabilen, belirli bir kişiye bağlanabilen sözcüklerdir. Bildirdikleri hareketin niteliğine göre fiiller üç grupta toplanır: Kılış fiilleri, durum fiilleri, oluş fiilleri

A. ANLAMLARINA GÖRE FİİLLER

1. Kılış (iş) fiilleri: Öznenin istemiyle gerçekleşen fiillerdir. Bu fiillerde, yapılan işten etkilenen bir nesne bulunur. Yani bu fiillerin oluşumu bir nesneye bağlı olarak karşımıza çıkar. Örneğin “atma” eyleminin gerçekleşmesi “atılacak bir nesneye” bağlıdır.

“Bu konuyu çok iyi anladım.” cümlesinde “anlamak” eylemi kılış bildirmektedir; çünkü bu eylemin olması için “anlaşılması gereken bir şey” olmalıdır.

“Kırmak, anlatmak, vermek, taşımak, okumak, çözmek…” eylemleri de kılış fiilidir.

2. Oluş fiilleri: Öznenin istemi dışında gerçekleşen ve öznedeki değişimi bildiren fiillerdir. Bu fiillerde eylem özelliği vardır, ama bu fiiller hareket bildirmez. Örneğin “solmak” bir eylemdir ve bu eylem zamana bağlı olarak oluşur. Oluş fiilleri, bir durumdan başka bir duruma geçme anlamı taşır.

“Bütün çiçeklerimiz biz tatildeyken solmuş.” cümlesindeki “solmak” fiili zaman içinde gerçekleşmiştir.

“Olgunlaşmak, güzelleşmek, kızarmak, büyümek…” eylemleri de oluş fiilidir.

3. Durum fiilleri: Öznenin bir durumunun sürekliliğini anlatan fiillerdir. Bunlar, oluşumu sırasında nesneye ihtiyaç duymaz. Fiil, nesne olmadan da kullanılabilir. Örneğin “uyanmak” eylemi için nesneye gerek yoktur.

“Oturmak, kalmak, uyanmak, düşmek, uyumak, yatmak, yürümek, dikilmek …” eylemleri de durum fiilidir.

B. ÇEKİMLİ FİİL

Fiillerin zaman ya da istek bildiren eklerle almış olduğu biçime kip; kip ve kişi kavramlarını taşıyan fillere de çekimli fiil denir. Fiil çekimleri kiplerle yapılır. Fiiller kipleri bakımından ikiye ayrılarak incelenir:

Haber (Bildirme) Kipleri
Dilek (İsteme) Kipleri

1. Haber (Bildirme) Kipleri

Çekiminde belirli bir zaman ifadesi olan fiillerdir. Fiilin yapıldığını, yapılmakta olduğunu, her zaman yapıldığını ya da yapılacağını ifade eder. Haber kiplerinin beş çekimi vardır.

a. Bilinen (görülen) geçmiş zaman: Fiilin yapılışının kesin olarak bilindiğini gösterir. Bu kipte fiil, konuşma anından önce yapılmıştır. Fiil kök ya da gövdelerine getirilen “-dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü” ekleriyle yapılır.

“Kardeşim okuldan geldi.” cümlesinde “gel(mek)” fiiline eklenen “-di” eki eylemin söylenmeden önce yapıldığını bildirmektedir. Aynıca sözü söyleyen kişinin bu eylemi gördüğünü anlatır.

b. Öğrenilen (duyulan) geçmiş zaman: Bildirilen işin yapıldığını başkasından duyma şeklinde ifade eden çekimdir. Fiil, konuşma anından önce yapılmıştır. Fiil kök ya da gövdelerine getirilen “-mış, -miş, -muş, -müş” ekleri ile yapılır.

“Kardeşim okuldan gelmiş.” cümlesinde “gel(mek)” filine eklenen “-miş” eki eylemin söylenmeden önce yapıldığını bildirmektedir. Ayrıca sözü söyleyen kişinin bu eylemi görmediğini, başkasından duyduğunu anlatır.

  • Dikkat: “-miş” eki, her zaman başkasından duyma anlamı taşımaz. Görülen ya da sonradan farkına varılan bir durumu anlatırken de kullanılır.

“Gözlerin kızarmış
“Börekler çok güzel olmuş.”
“Televizyon seyrederken uyuyakalmışım.” cümlelerinde “başkasından duyulma” anlamı yoktur. Duyulan geçmiş zaman eki (-mış, -miş…) bu cümlelerde eylemlere “sonradan fark etme” anlamı katmıştır.

“Biz senin gibileri çok görmüşüz.” cümlesinde ise duyulan geçmiş zaman eki eyleme
“övünme” anlamı katmıştır.

c. Şimdiki zaman: Eylemin yapılma anı ile söylenme anı bir olan zamandır. Fiil kök ya da gövdelerine getirilen “-yor” veya “-makta, -mekte” ekiyle yapılır.

“Kardeşim ödevlerini yapıyor.”
“Kardeşim ödevlerini yapmakta.” cümlelerindeki “yap(mak)” fiiline eklenen “yor” ve “-makta” ekleri eylemin söylendiği anda yapıldığını bildirmektedir.

d. Gelecek zaman: Fiilin bildirdiği iş, oluş ve kılışın geleceğe ilişkin olduğunu anlatır. Fiilin yapılma zamanı, söylendikten sonradır. Fiil kök ya da gövdelerine getirilen “-acak, -ecek” ekiyle yapılır.

“Kardeşim okula gidecek.” cümlesindeki “git(mek)” filine eklenen “-ecek” eki cümleye eylemin gerçekleşmeden önce söylendiği anlamını katmıştır.

  • Dikkat: “-acak, -ecek” kipi cümleye “tahmin, olasılık ihtimal” anlamı da katar.

“Seni arayan Mehmet olacak.” cümlesindeki alt çizili fille “-acak” eki “tahmin, olasılık” anlamı katmıştır.

e. Geniş zaman: Fiilin her zaman yapıldığını ya da yapılabileceğini bildirir. Fiil kök ya da gövdelerine getirilen “r, -ar, -er, -ır, -ir” ekleriyle yapılır.

“Kardeşim ödevlerini zamanında yapar.” cümlesindeki “yap(mak)” filine eklenen “-ar” eki cümleye eylemin her zaman gerçekleştiği anlamını katmıştır.

2. Dilek (isteme) Kipleri

Henüz gerçeklememiş fillerin istek, emir, şart ve gereklilik anlamlarıyla gerçekleştirileceğini anlatan kiplerdir. Tasarlama kipleri belli bir zamanı anlatmak amacıyla oluşturulmamalarına karşın bu kiplerle çekimlenen fiillerde baskın almayan bir gelecek zaman anlamı sezilebilir. Bu kipler kendi içinde dörde ayrılır. Şimdi sırasıyla dilek kiplerini örneklerle görelim.

a. Gereklilik kipi: Fiilin yapılması gerektiğini gösteren dilek kipidir. Fiil kök ya da gövdelerine getirilen “-malı, -meli” ekiyle yapılır.

“Kardeşin ödevlerini yapmalı.” cümlesindeki “yap(mak)” filine eklenen “-meli” eki zaman değil bir dilek bildirmektedir. Bu dilek de gereklilik anlamı taşımaktadır.

b. İstek kipi: Fiilin yapılmasındaki istek, arzu ya da niyeti gösteren kiptir. Fiil kök ya da gövdelerine getirilen “-a, -e” ekiyle yapılır.

“Yarın kütüphaneye gidelim.” cümlesinde “git(mek)” fiiline eklenen “-e” eki bir zaman değil dilek bildirmektedir. Bu dilek de istek anlamı taşımaktadır.

c. Şart (koşul) kipi: Fiil kök ya da gövdelerine getirilen “-sa, -se” eki ile yapılır.

“Çocuklar içeri girse.” cümlesindeki “gir(mek)” fiiline eklenen “se” eki zaman değil bir dilek bildirmektedir. Bu dilek de şart anlamı taşımaktadır.

d. Emir kipi: Filin yapılması gerektiğini emir şeklinde ifade eden kiptir. Emir kipinin özel bir eki yoktur. Fiillere doğrudan şahıs eklerinin getirilmesiyle fiiller emir kipinde çekimlenir.

  • Dikkat: Emir kipinin birinci tekil ve birinci çoğul şahısları yoktur.

I. Tekil Şahıs: –
II. Tekil Şahıs: sen kal
III. Tekil Şahıs: o kalsın
I. Çoğul Şahıs: –
II. Çoğul Şahıs: siz kalın
III. Çoğul Şahıs: onlar kalsınlar

C. FİİLLERDE OLUMSUZLUK VE SORU

1. Fiillerde Olumsuzluk

Fillerin olumsuz şekilleri, fillere getirilen “-ma, -me, -maz, -mez” olumsuzluk ekleri ile yapılır.

yaz-dı-m | yaz-ma-dım
gel-ir-sin | gel-mez-sin

Örneklerinden de anlaşılacağı üzere, olumsuzluk eki, fiil kök ya da gövdeleri ile zaman ve kip ekleri arasında yer alır.

“Sınıftaki öğrenciler ödevlerini yapti.” cümlesinde eylem gerçekleşmişken, “Sınıftaki öğrenciler ödevlerini yapmadı.” cümlesinde eylem gerçekleşmemiştir. Bu iki cümledeki anlam farkı ikinci cümlenin yüklemindeki olumsuzluk “-ma” ekinden kaynaklanmaktadır.

  • Dikkat: Olumsuzluk eki “-ma, -me” şimdiki zaman çekiminde ünlü daralmasına uğrayarak daralarak “-mı, -mi, -mu, -mü” ye dönüşür.

gelmiyor, bakyorum, konuşmuyorsun, göryoruz.

  • Geniş zaman kipinin olumsuzluk çekiminde farklı bir durum söz konusudur. Bu kipin birinci tekil ve birinci çoğul kişi olumsuz çekimlerinde geniş zaman eki olan “r” düşer ve bu ekin işlevi, olumsuzluk ekine yüklenir:

Birinci tekil kişinin olumsuzu bak-ar-ım | bak-ma-m
Birinci çoğul kişinin olumsuzu bak-ar-ız | bak-ma-y-ız

  • Geniş zamanın ikinci ve üçüncü tekil ve çoğul kişi olumsuz çekimlerinde “-ma, -me” ekleri “-maz, -mez” e dönüşür.

bak-ar-sın | bak-maz-sın
bak-ar | bak-maz

  • Fillerin olumsuz şekli kimi zaman “değil” sözcüğü ile de yapılabilir.

“Sizinle gelecek değilim.” (gelmeyeceğim) “Sözlerinizi anlamış değilim.” (anlamamışım)
cümlelerinde olumsuzluk anlamı “-ma, -me” ekleriyle değil, “değil” sözcüğüyle sağlanmıştır.

2. Fiillerde Soru

Fiillerin soru şekilleri “mı” soru eki (soru edatı) ile yapılır. Bu, olumlu ya da olumsuz fiillerde şahıs eklerinden önce ya da sonra kullanılır.

  • Dikkat: Soru edatı olan “-mı, -mi” her daim fiillerden ayrı yazılır.

“Bu konuyu anladınız ?”
“Akşam bize gelecek misiniz?”
“Onunla daha önce de görüşmüş müydünüz?” cümlelerindeki soru anlamı sırasıyla “mı, mi, mü” soru eki (soru edatı) ile sağlanmıştır.

D. FİİLLERDE ANLAM (ZAMAN) KAYMASI

Bir fiilde kullanılan kip ve zaman eklerinin kendi anlamları dışında kullanılmasına anlam kayması (zaman kayması) denir. Anlam kayması cümlenin anlamından çıkarılır.

  • Dikkat: Anlam kayması, dilin olağan akışında gelişen bir durumdur. Bu nedenle anlam kaymaları anlatım bozukluğuna neden olmaz.

Anlam kayması örnekleri:

“Haftaya herkes ödevlerini yapıyor, testleri cevaplıyor.” (Bu cümledeki fiiller, şimdiki zamanda çekimlendiği halde yapılacak işler gelecek zamanda yapılacağı için zaman kayması vardır. Şimdiki zaman gelecek zamana kaymıştır.)

“Her gün aynı işleri yapıyor.” (Şimdiki zaman, geniş zamana kaymıştır.)

“Sınava gireceği gün iyi bir kahvaltı yapıyor.” (Şimdiki zaman, geçmiş zamana kaymıştır.)

“Haftaya İstanbul’a uçuyorum.” (Şimdiki zaman, gelecek zamana kaymıştır.)

“Yazı yarına yetişir.” (Geniş zaman, gelecek zamana kaymıştır.)

“Hoca bir gün pazara gider.” (Geniş zaman geçmiş zamana kaymıştı)

“Bu borcu hemen ödeyeceksin.” (Gelecek zaman, emir kipine kaymıştır.)

“Başarılı olmak için biraz daha gayret edeceksin.” (Gelecek zaman, gerekliliğe kaymıştır.)

“Daha temkinli davranacaksın artık.” (Gelecek zaman, gerekliliğe kaymıştır.)

“Allah kahretsin!” (Emir kipi, dilek kipine kaymıştır.)

“Cumhurbaşkanı yarın şehrimize geliyor.” (Şimdiki zaman, geleceğe kaymıştır.)

“Hakem düdüğü çalıyor ve maçı bitiriyor.” (Şimdiki zaman, görülen geçmiş zamana kaymıştır.)

“Atatürk 19 Mayıs’ta Samsun’a çıkar.” (Geniş zaman, görülen geçmiş zamana kaymıştır.)

“Hemen gidip uyumalısın!” (Gereklilik kipi, emir kipine kaymıştır.)



İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.