Edebiyat Tarih İlişkisi

Sanat geçmişten gelir. Bu yüzden sanatın tarihi vardır. Bilim de öyledir. Buna da bilim tarihi denir. Bunun gibi Kültür tarihi, Dinler tarihi, Mimarlık Tarihi gibi çeşitli alanlara ait tarihler bulunur. Geçmişten bugüne gelen çeşitli alanlara ait tarihler birleşerek “Medeniyet Tarihi”ni oluştururlar.

Medeniyet(Uygarlık) Tarihi’ni oluşturan alanlardan biri de “Edebiyat Tarihi”dir. Edebiyat Tarihi, edebi etkinlikleri, edebi eserleri ele alır ve onların tarih içindeki izini sürer.

EDEBİ DÖNEM Tarih, dönemler halinde ele alınır. Edebiyat da dönemler halinde incelenir. Bir edebi dönem kendi içinde bir bütündür ve diğer dönemden farklıdır. Bir dönemi, o devre ait hâkim zihniyet belirler. Dönemin hâkim zihniyeti, yazarları ve onların eserlerini de etkiler. Örneğin İslami Dönem Edebiyatının hâkim zihniyeti İslami zihniyettir. Yani dinsel zihniyettir. Bu durumda bu döneme ait eserlerin çoğunun dinsel olacağı da açıktır.

Edebiyat tarihi edebi dönemin özelliklerini, o dönemdeki yazarları, edebi eserleri, edebi tür ve biçimleri, dönemin sosyal-siyasal özelliklerini ele alır ve inceler. Edebiyat tarihini edebiyat tarihçilerimiz hazırlar. Bunlardan birkaçı şunlardır: Fuat Köprülü, Mehmet Kaplan, Ahmet Hamdi Tanpınar, Nihat Sami Banarlı vb.

TARİH-EDEBİ ESER İLİŞKİSİ Edebi eserler, yazıldıkları dönemin birer aynası gibidir. Tarih gibi kesin olmamakla birlikte edebi eserler de tarih bilimi için birer belge(vesika) niteliği taşırlar. Ancak tarihle edebiyat arasında bazı farklar da vardır: -Tarih, sebep-sonuç ilişkisini dikkate alır; edebi eser estetik amaçlarla yazılır. -Tarihte, zaman-mekan ve kişiler gerçek; edebi eserde kurgusaldır. -Tarihte olaylar zinciri(kronoloji), edebi eserde ise olay örgüsü hâkimdir. -Tarih, öğretici bir dil kullanırken, edebi eser sanatsal(mecazi) bir dil kullanır.

TÜRK EDEBİYATININ DÖNEMLERE AYRILMASINDAKİ ÖLÇÜTLER

Öncelikle söylemek gerekir ki Türk Edebiyatı bir bütündür. Türk’ün ve Türk diliyle yazan herkesin nerede ve ne zaman yazıyorsa yazsın yazdıkları Türk Edebiyatı içindedir. Fakat biz Türk Edebiyatı’nı daha kolay anlamak için nasıl tarihi tarih devirlerine ayırıyorsak onu da dönemlere ayırıyoruz. Edebiyat Tarihi’ni dönemlere ayırırken de bazı ölçüleri dikkate alıyoruz. Bunlar şunlardır:

1. Dil-lehçe farklılıkları: Her dönemde dil farklıdır. İslamiyet Öncesi dönemde saf bir Türkçe kullanılır. İslami Dönemde ise Osmanlıca dediğimiz bir dil kullanılır. Tanzimat sonrasında ise dil değişerek bireye özgü bir hal alır. Bu durumda dönemler oluşurken dil de etkili olmuş olur.

2. Din değişimi: İslamiyet öncesinde Şamanizm, GökTanrı dinleri ile Budizm ve Maniheizm gibi dinler etkili olmuş ve bunlar edebi eserlere de yansımıştır. İslami dönemde İslamiyet etkili olmuştur. Bu yüzden dönemler oluşturulurken din de dikkate alınmıştır.

3. Kültür ve Medeniyet değişimi: Türkler Orta Asya’da Konar-Göçer Medeniyet etkisi altında kaldılar. Müslüman olduktan sonra da Arap ve Fars medeniyetlerinden etkilendiler. Tanzimat’tan sonra ise Batı Medeniyetinden etkilenmişlerdir. Bu durum, kültür ve medeniyetin edebi dönem oluşturmada önemli etkisi olduğunu gösterir.

4. Coğrafi değişiklikler: Farklı coğrafyalarda farklı Türk Edebiyatları oluşmuştur. Kazak bölgesinde Kazak Edebiyatı, Çağatay bölgesinde Çağatay Edebiyatı, Karahanlı bölgesinde Karahanlı Edebiyatı oluşmuştur. Biz bunların hepsini Türk Edebiyatı çerçevesi içinde değerlendiriyoruz. Kısaca özetleyecek olursak;

  • Edebiyat Tarihi, Medeniyet Tarihinin bir koludur. Medeniyet Tarihi, Bilim-Kültür-Din gibi alanlara ait tarihlerin birleşmesinden oluşur.
  • Edebi dönem hâkim bir zihniyetin oluşturduğu dönemdir.
  • Edebiyat Tarihi, dönemin sosyal-siyasal özelliklerini, edebi eserleri, yazarları ve edebi türlerin gelişimini kapsar.
  • Edebi eser, tarih bilimi için bir vesika(belge) niteliği taşır.
  • Türk Edebiyatı dönemlere ayrılırken dört kıstas ele alınır: Dil(lehçe/şive) farklılığı, din farklılığı, kültür ve medeniyet farklılığı, coğrafya farklılığı.
  • Türk Edebiyatında üç ana dönem vardır: İslamiyet öncesi Türk Edebiyatı, İslamiyet etkisinde gelişen Türk Edebiyatı, Batı Etkisinde gelişen Türk Edebiyatı

Bir yorum ekle

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.