Dilin İşlevleri

GÖNDERGESEL İŞLEV

  • İletinin, dilin göndergeyi olduğu gibi ifade etmesi amacıyla oluşturulmasıdır.
  • Dilin bilgi verme işlevidir.
  • İletişimde bilgiler alıcıya nesnel bir anlatımla aktarılıyorsa bu, dilin göndergesel işlevde kullanıldığını gösterir.
  • Dilin göndergesel işlevi daha çok, öğretici metinlerde, ders kitaplarında, ansiklopedilerde, kullanma kılavuzlarında, bilimsel metinlerde, gazete haberlerinde yemek tarifi kitaplarında karşımıza çıkar.

Örnek:

“İstanbul’da Sarayburnu sırtlarında kurulan ve yaklaşık 400 yıl Osmanlı Devleti’nin yönetim merkezi olan Topkapı Sarayı, dünyada günümüze gelebilmiş sarayların en eskisi ve genişidir.”

Bu cümlede Topkapı Sarayı ile ilgili bilgi aktarılmıştır. Bilgiye herhangi bir yorum eklenmemiş, yani bilgi nesnel bir üslupla aktarılmıştır. Dolayısıyla bu cümlede dil, göndergesel işlevde kullanılmıştır.

HEYECANA BAĞLI İŞLEV

  • Gönderici (kaynak) iletisini, duygu ve heyecanlarını dile getirme amacıyla aktarmışsa, dil “heyecana bağlı işlev” de kullanılmıştır.
  • Bu işlevde duygular, heyecanlar söz konusudur.
  • Dilin heyecana bağlı işlevinde yorum, öznellik hâkimdir. Bu işlevde çoğunlukla heyecan, korku, sevinç vb. duygular dile getirilir.
  • Özel mektuplar, lirik şiirler, eleştiri yazıları, hitabetler (söylev) ve öznel anlatılar dilin bu işleviyle oluşturulur.

Örnek:

“Ey Türk istikbalinin evlâdı! İşte, bu ahval ve şerait içinde dahi, vazifen; Türk İstiklâl ve Cumhuriyetini kurtarmaktır!”

“Kırıcı sözlerle anneni üzmemelisin.”
“Off! Canımı sıkma.”
“Ben bu davranışınızı etik bulmuyorum, siz yanlış davranıyorsunuz.”
“Aman Allah’ım! Bir insan bunu nasıl yapar?”
“Çabuk olun, bir an evvel yetişmeliyiz!”

ŞİİRSEL (SANATSAL) İŞLEV

  • İleti edebi bir değerle, sözcükler imgeli bir teknik yoluyla aktarılıyorsa dil şiirsel işlevindedir.
  • Bu işlevde ileti, kendi dışında herhangi bir şeyi ifade etmez, yansıtmaz. Yani ileti metnin kendisidir.
  • Dilin bu işleviyle daha çok edebi metinlerde karşılaşırız.
  • Bilgi aktarmak önemli değildir, önemli olan okuyucuda çeşitli çağrışımlar uyandırmaktır.
  • Şiirlerde dil şiirsel işleviyle kullanılır. Şiirsel işlevde ileti amacın kendisidir. Yani şiirlerde şiirin amacı o şiirin kendisidir.

Örnek:

Sesin perde perde genişledikçe
Solan gözlerinden yağarken gece
Sürür eteğini silik ve ince
Bir gölge bahçenin uzaklarında

Sen böyle kederden taştığın akşam
Derim dudağında şarkı ben olsam
Gözlerinde damla, içinde gam
Eriyen renk olsam yanaklarında

Bu dizelerde dil, şiirsel işlevde kullanılmıştır. Çünkü dörtlüklerde bir bilgi ya da anlam aktarmaktan çok, okuyanda çeşitli çağrışımlar uyandırmak amacı vardır.

ALICIYI HAREKETE GEÇİRME İŞLEVİ

  • İleti alıcıyı harekete geçirmek üzere düzenlenmişse dil alıcıyı harekete geçirme işleviyle kullanılmış demektir.
  • Bu işlevde ileti bir çeşit çağrı olarak kullanılır.
  • Bu çağrının yani iletinin amacı alıcıda tepki ve davranış değişikliği yaratmaktır.
  • Bu işlevde gönderici, alıcıyı işin içine sokmayı ve sorgulamayı ister.
  • Siyasi söylevler, reklam metinleri, genelgeler ve el ilanlarında dil bu işleviyle kullanılır.

Örnek:

“Toparlanın, hemen hareket ediyoruz.”
“Bugünden sonra divanda, dergâhta, bargâhta, mecliste ve meydanda Türkçeden başka  bir dil kullanılmayacaktır.”
“Aç artık şu kapıyı.”
“Çocuklar, tören başladı; hemen aşağıya inin!”
“Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz’dir, ileri!”

KANALI KONTROL İŞLEVİ

  • İleti kanalın iletiyi iletmeye uygun olup olmadığını kontrol etmek amacıyla düzenlenmişse dil kanal kontrol işleviyle kullanılmıştır.
  • Dilin bu işlevinde iletişimin sürüp sürmediğini kontrol etmek ve iletişim kanallarının çalışıp çalışmadığını kontrol etme amacı vardır.
  • Eğitim sırasında söylevlerde, törenlerde, aile içi konuşmalarda, dilin kanal kontrol işlevi sıklıkla kullanılır.

    Not: Soru ifadeleri genellikle kanal kontrol işlevindedir.

Örnek:

Sesimi duyuyor musunuz?
Bu konu anlaşıldı mı?
Tahtadaki örnekleri defterinize yazdınız mı?
Mutfak penceresini kapattın mı?
“Kitaptaki soruları cevapladınız mı?”
“Bahçedeki dişbudak ağacını gösterebilir misiniz?”

DİL ÖTESİ İŞLEVİ

  • İleti dille ilgili bilgi vermek üzere düzenlemişse dil, dil ötesi işlevde kullanılmış demektir.
  • Dil ötesi işlevin yer aldığı metinlerde iletiler, dili açıklamak, dille ilgili bilgi vermek için düzenlenmiştir.

Örnek:

“Adların yerine geçen sözcüklere zamir( adıl) denir.”
“Türkçe sondan eklemeli bir dildir.”
“Türkçede ekler yapım ekleri ve çekim ekleri olmak “ üzere iki grup altında incelenir.”
“Ek fiil isim soylu kelimelerin sonuna gelerek onların yüklem olmasını sağlayan ektir.”
“Cümlenin öğelerini bulmak için önce yüklem bulunmalıdır.

Bir yorum ekle

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.