Deneme

 

Modern Denemenin Kurucusu Montaigne

Bir yazarın özgürce seçtiği herhangi bir konu üzerinde kesin yargılara varmadan, kişisel görüş ve düşüncelerini serbestçe anlattığı yazılara deneme denir.

Kendisinden önce benzeri yazılar yazılmış olmakla birlikte 16. yüzyılda deneme kavramını ilk kez kullanan Fransız yazarı Montaigne (Monteyn)’dir. Denemeler adını verdiği yazıları, bir edebiyat türünün adı olmakla kalmamış, benzerlerinin de yazılmasına yol açmıştır.

 

Denemenin Amacı;

  • Okuyucuyu düşünmeye yöneltmek,
  • Hayatın gerçeklerini ortaya koymak,
  • Kültür alanındaki değişme ve gelişmeleri fark ettirmek,
  • Birey-toplum ilişkisini dile getirmek vb.

Konularına ve Yazılış Amaçlarına Göre Denemeler;

  • Klasik deneme,
  • Edebî deneme,
  • Felsefî deneme,
  • Eleştirel deneme olmak üzere gruplandırılır.

Denemenin Özellikleri

  • Denemede konu özgürce seçilir.
  • İnsanı ve toplumu ilgilendiren her şey (yaşama, ölüm, aşk, sanat, felsefe, din, ahlâk, töre, bilim, siyaset vb.) denemenin konusu olabilir.
  • Deneme yazarı kendisiyle konuşur gibi yazar.
  • Dili doğru ve güzel kullanır.
  • Düşünce ufku geniş ve kendine özgü bilgi birikimine sahiptir.
  • Kendi duygularının dışında başkalarının düşüncelerine de saygı duyar.
  • Denemeci ele aldığı konuyu içtenlikle anlatır.
  • Denemeci, bayağı bir anlatıma inmeden terim ve felsefi kavramların ağırlığından uzak bir üslubu tercih eder.
  • Denemeci, denemenin sonunda kesin bir yargıya, bir sonuca varmak amacında değildir.
  • Deneme, herhangi bir konuda düşündürücü, öğretici, inandırıcı ve ufuk açıcıdır.
  • Deneme rahat okunan bir düşünce yazısıdır.
  • Denemecinin öne sürülen her düşünce ya da savı doğrulama, kanıtlama gibi bir kaygısı yoktur. Deneme, makale ve eleştiriden bu yönüyle ayrılır.
  • Deneme yazarı birçok kaynaktan beslenir: Felsefî, sosyolojik, tarihî tema ve olay­ların yanında bilimsel veriler ve ünlü kişilerin özdeyişleri olabilir. Yine de denemeci seçtiği konuyu farklı bir yaklaşımla işler.

 

 

Deneme türünün tarihsel gelişimi nasıl olmuştur?

Nurullah Ataç, Türk Edebiyatında bu türün en tanınmış ismidir

Deneme türünün en eski örneklerini “deneme” terimi daha kullanılmadan önce Eski Yunan ve Latin edebiyatlarında görmekteyiz: Bunlar; Epiktetos’un  Sohbetler, Eflâtun’un Kimi Diyaloglar, Cicero’nun Kimi Eserleri’dir.

Deneme türü özellikle Aydınlanma Çağında (Rönesans) önemli bir gelişme göstermiş, daha sonra özellikle Romantizm akımından (19. yüzyıl) bu yana yaygınlaşarak çağdaş edebiyatın en önemli türlerinden biri hâline gelmiştir.

Fransız edebiyatında bu türün kurucusu olan Montaigne, İngiliz edebiyatında Bacon  önemli deneme yazarlarıdır.

Deneme ile makale arasında ne fark vardır?

Denemelerde kişisel düşünce yer alır. Söylenenlerin kanıtlanmasına ihtiyaç duyulmaz. Denemelerde ele alınan konular, kesin sonuçlara bağlanmaz. Makalelerde ise bilgi vermek, bir fikri açıklamak ön plandadır. Düşünce yönü ağır basar; kanıtlamaya ve açıklamaya dayanır. Kesin bir sonuca ulaşmak hedeflenir.

 

Bir yorum ekle

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.