Cümle Çeşitleri

  1. BASİT YAPILI CÜMLE

Bir tek çekimli fiille kurulan cümlelerdir. Bağımsız cümle de denir. Başka bir cümle ile bağımlı olmayan, başka bir cümlenin kendisiyle bağımlı bulunmadığı, dil bilgisi yönünden yeterliliği olan cümlelerdir.

  • İstanbul’u dinliyorum gözlerim kapalı.
  • Önce hafiften bir rüzgar esiyor.
  • Ağır ağır çıkacaksın bu merdivenlerden.
  • Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır.
  • Bedava sirke, baldan tatlıdır.
  • Okumaz mısınız bu romanı?
  • Serçe karga kadar büyük değildir.
  1. BİRLEŞİK CÜMLE

       Bir ana cümle ile onun anlamını tamamlayan bir veya birkaç yardımcı cümleden oluşan  cümlelerdir.Birleşik cümleyi meydana getiren ana cümle , temel cümle;  yardımcı cümleye, yan cümle terimleri de kullanılmaktadır .

Ana cümle: Birleşik cümlede asıl yargıyı, hükmü belirten cümlelerdir.

  • Ben o çalışkan bir öğrencidir zannettim.( ana cümle)
  • Babam, annen son zamanlarda hep hastaydı, dedi. (ana cümle)

Yardımcı cümle: Ana cümleye bağlı olan ve tek başına bir hüküm , yargı bildirmeyen cümlelerdir.

  • Babam, annen son zamanlarda hep hastaydı, dedi.( yardımcı cümle)
  • Sandım ki uzaklaştı yağan kar ve karanlık. ( yardımcı cümle)
  1. GİRİŞİK BİRLEŞİK CÜMLE

Girişik cümle, yan cümleciği temel ya da başka bir yan cümleciğin öznesi, nesnesi, dolaylı tümleci, zarf tümleci, edat tümleci ya da bu cümleciklerin ögelerinin niteleyeni, belirteni olan bir bileşik cümledir.

  1. Çalışmak, ibadetin yarısıdır.(Temel cümlenin öznesi olabilir.)
  2. Erken gelmesinin anlamı bize meçhuldür.(Temel cümleciğin ya da bir yan cümleciğin öznesinin belirteni olabilir.)
  3. Akacak kan damarda durmaz.(Temel cümleciğin ya da başka bir yan cümleciğin öznesinin sıfatı olabilir.)
  4. Roman okumayı severim.( Temel cümleciğin ya da başka bir yan cümleciğin belirtili nesnesi olabilir.)
  5. Gelen çocuğu gördük.( Temel cümleciğin ya da başka bir yan cümleciğin belirtili nesnesinin sıfatı olabilir.)
  6. Ben, her öğle üzeri dinlenmek isterim.( Temel cümleciğin ya da başka bir yan cümleciğin belirtisiz nesnesi olabilir.)
  7. Köye kadar yürüyebildiğinize şaştık.( Temel cümleciğin ya da başka bir yan cümleciğin dolaylı tümleci olabilir.)
  8. Derse çalışmamasının sebebine aklım ermedi. ( Temel cümleciğin ya da başka bir yan cümleciğin dolaylı tümlecinin belirteni olabilir.)
  9. Yenecek şeylere dikkat ediniz. ( Temel cümleciğin ya da başka bir yan cümleciğin dolaylı tümlecinin sıfatı olabilir.)
  1. ŞARTLI (KOŞULLU) BİRLEŞİK CÜMLE

   Yan cümleciği kendinden sonraki bir cümleciğin şartı, sebebi, tahmini olan birleşik cümleye şartlı birleşik cümle denir.Şart, sebep, tahmin bildiren cümleciğe başlama ya da şart cümleciği; şart, sebep ya da tahminin sonucu olan cümleciğe de ceza ya da sonuç cümleciği denir.

“İsterse oğlu da olurum.” (İsterse cümleciği, oğlu da olurum cümleciğinin şartıdır. Oğlu da olurum cümlesi ise şartın sonucudur.)

      UYARI:   Şart cümleciğindeki şart ya objektif ya da sübjektif olabilir.

Söz söyleyen kimse, objektif şart cümleciğinde tarafsızdır; yani sonucu tümüyle objektif bir şarta bağlar: “            Bakarsan bağ olur, bakmazsan dağ.”, “Bakmakla usta olunsa köpekler kasap olurdu.”, “İşin yoksa şahit ol, paran çoksa kefil ol.”…

Söz söyleyen kimse, sübjektif şart cümleciğinde taraflıdır; yani sonucu tümüyle sübjektif bir şarta bağlar, kendisince şartın tahmin edildiğini ya da bir istek durumunda olduğunu, sonucunda ancak bu suretle gerçekleşebileceğini anlatmak ister. “Sokağa çıkacak olursam mektubu postaya atarım.” , “Öğretmen olursan anana para göndermeyi unutma.” , “Cihat’ı görürsen selamımı söyleyiver.” …

UYARI: Şart birleşik cümlelerinde , şart cümleciği asıl söylenilmek istenen düşünce ya da duyguyu yüklenmişse, sonuç cümleciği söylenmeyebilir. “Şu hizmetçi biraz eline çabuk olsa…”, “ Ah, şu bizim Nuri tembel olmasa…”…

Şart cümleciği sonucu sezdiriyorsa sonuç cümleciği söylenmeyebilir. “Bana bak seni bir yakalarsam…( adam akıllı döveceğim )

UYARI: Olumlu bir fiilin yinelenmesiyle kurulmuş bir şart cümleciği ancak edatıyla kurulmuş bir cümle gibi bir sınırlama anlamı verir. “Gitse gitse Ahmet gider,öbürleri korkaktır.” , “Giderse Ahmet gider , öbürleri korkaktır.”

     UYARI: Bir şart cümleciği aynı fiilin olumlu ve olumsuz biçimiyle kurulduğu, üstelik bu fiillere birer “de” bağlacı ulandığı zaman, şart cümleciği sonuç cümleciğindeki yargının yerine getirileceğini kesinlikle belirtir. “Kar yağsa da yağmasa da gideceğim.

UYARI: Şartın hikayesi ya da rivayeti yerine istek kipinin hikaye ya da rivayeti kullanılabilir. “Bize gelseydi uzun uzun konuşurduk.”, “Bize geleydi uzun uzun konuşurduk.”

UYARI: Şart cümlecikleri özne ve nesne görevinde bulunabilirler. “Ne yapsam para etmeyecek.”  Cümlesinde ne yapsam şart cümleciği özne görevindedir.” , “Ne isterse yiyebilir.” cümlesinde ise ne isterse şart cümleciği belirtisiz nesne görevindedir.

UYARI: Dilimizde şart cümleciği biçiminde kalıp sözler çoktur. Bunlar, türlü anlamlar ve görevlerle şart birleşik cümlelerine ya ara söz ya da bağlaç olarak girerler.

  • Dedikse: Farz edelim ki… dedik anlamında kullanılır. “Vur dedikse öldür demedik ya!”
  • Hiç olmazsa: Bari anlamında kullanılır: “Bir yardımda bulunamadık, hiç olmazsa dua edelim.”
  • Nedense ya da her nedense: Bilinmeyen bir sebepten anlamında kullanılır: “Gel bizimle otur dedim; her nedense kabul etmedi.”
  • Nasılsa ya da her nasılsa: Şu ya da bu biçimde anlamında kullanılır.” Her nasılsa tabağı elinden düşüverdi.”
  • Ne de olsa: Öyle olmakla birlikte ve hiç kuşkusuz anlamlarında kullanılır: Kızdı a,ma ne de olsa,arkadaşınız.”
  • Neyse ( ne ise ) : Çok şükür, olan oldu , bu işin üzerinde durmayalım anlamlarında kullanılır: “Kızdı ama ,neyse, kabul etti.”
  • Ne vakit olsa: Daima , her an anlamında kullanılır:  “Para, bize, ne vakit olsa lazımdır.”
  • Olsa olsa: En çok anlamında kullanılır.”Sungurluzade adını işiteli, olsa olsa, yirmi yıl olmuştur.”
  1. İÇ İÇE BİRLEŞİK CÜMLE

Bir cümlenin başka bir cümlenin içine girmesiyle meydana gelen birleşik cümledir. Tam bir birleşik cümle sayılmayan iç içe birleşik cümlelerde yardımcı cümle ana cümlenin nesnesi durumundadır. Ana cümlenin yüklemi, başta demek fiili olmak üzere bilmek, görmek, saymak, sanmak, zannetmek, farz etmek gibi fiillerden oluşur.

  • Bir perde açısın dedim ufkumda ziyadan

Daldım köye hasretli çobanlar gibi dağdan

  • Hepsi, sırtında aba, günlerce

Gittiler içleri hicranla dolu;

Her günün ufkunu sardıkça gece

Dediler: “Belki son akşamdır bu.”

  • Ezelden beridir o hücra yere

Ninniler söylermiş bir serin dere

Sırrını bana da açtı meşcere

Gençliğim orada medfundur sandım

  1. SIRALI CÜMLE

Aralarında her zaman belirli bir anlam ilgisi bulunmadığı halde, söyleyişe bir kıvraklık, bir hareket ve bir duyusallık kazandırmak için,  kimi, basit yada birleşik cümleler birbirlerine ( , ) , ( ; ) ile bağlanıp cümleler zinciri oluşturabilirler. Bu cümleler zincirine sıra cümleler deriz:

“Bu garip lakırdıların arsındaki ses, bana babamı çağıran bir haykırış gibi geliyor ; içim değişiyor; ellerim pençeleşiyor ; çenem uzuyor; gözlerim yanıyor; çenelerimin arasından insanoğluna benzemez bir çığlık, mezarlığa doğru gidiyor.”

BAĞIMSIZ SIRALI CÜMLE ÖRNEKLERİ

  • O, buraya geliyor, biz ders çalışacağız.
  • Su her tarafa yayılmış, tahtalar ıslanmış.
  • Sobalar yakıldı, kışlıklar giyildi, odun kömür pahalandı.

BAĞIMLI  SIRALI CÜMLE ÖRNEKLERİ

  • Durmuş Dayı tarlasına kavuştu, onu gübreledi, toprağı kabarttı, ocakları düzenledi.
  • Gök mavi, dal yeşil, tarla sarı olsun.
  • Onlar eskiden öğretici olanı küçümser, sanattan saymazlardı.
  1. BAĞLI CÜMLELER

    Aralarında anlam ilgisi bulunan ya da sezilen basit ya da bileşik cümleler birbirine bir bağlaçla bağlanıp cümleler zinciri oluşturabilirler.

  • Leylak Nevruz’la birlikte ufkumuza gelir ve kuşların hepsinden önce çevremizde yerleşir.

BAĞIMSIZ BAĞLI CÜMLE ÖRNEKLERİ

  • Herkes davranışlarına dikkat etmelidir; yoksa çevresinde kimse kalmaz.
  • Gözleri sulanıp akıyor ve ikide bir burnunu çekerek garip yüz hareketleri yapıyordu.

 BAĞIMLI  BAĞLI CÜMLE ÖRNEKLERİ

  • Genç kadın nihayet anlamıştı; fakat kalkıp gitmekte gecikmişti.
  • Yeni filmleri seyrediyor ; fakat beğenmiyordu.

Kİ’ Lİ  BAĞLI CÜMLELER

  1. ki bağlacı iki cümleyi bağladığı zaman, çok kez, birinci cümle temel cümlecik, ikinci cümle ise yan cümlecik olur ve yan cümlecik temel cümleciğin öznesi, sözde öznesi, , nesnesi, tümleci ya da bu ögelerin sıfatı görevinde bulunur:
  • Şüphesiz ki bir gün her canlı ölecektir.(yan cümle=özne)
  • Anlaşılıyor ki o, yarın gelecek.(yan cümle=sözde özne)
  • Sen de bilirsin ki ben lise mezunuyum.( yan cümle=belirtili nesne)
  • Eminim ki sınıfını geçeceksin. .( yan cümle=dolaylı tümleç)
  1. ki  bağlacı bir kelimeyi bir cümleciğe bağladığı zaman , o cümlecik, sonda bulunan temel cümleciğin ögelerinden birinin sıfatı görevinde bulunur.  
  • Bir insan ki ilerlemek ister çalışmalıdır.( İlerlemek isteyen bir insan çalışmalıdır.=Yan cümlecik temel cümleciğin öznesinin sıfatı görevindedir.)
  • Bir tavuk ki horoz gibi ötüyor hemen kesmeli.(Horoz gibi öten bir tavuğu hemen kesmeli.= Yan cümlecik temel cümleciğin belirtili nesnesinin sıfatı görevindedir.)
  1. ki  bağlacı , kimi, başta bulunan yan cümleciği sonda bulunan temel cümleciğe bağlar.
  • Bir de dönüp arkama baktım ki bir arpa boyu yol gitmişim.
  • Çoktan beridir ki durmamacasına koşuyor.
  1. ki  bağlacı cümlelerin sonuna geldiği zaman , çok kez , onları eksiltili cümleler durumuna getirir ve söze çeşitli duyusallık kazandırır.
  • O benim sözümü dinlemez ki! ( Kınama ya da şikayet)
  • Dün öyle eğlendik ki! ( Aşırılık)
  • Bize piyano da bir parça çaldı ki! (Beğenme)
  • Bana  bu ay maaş verirler mi ki! (Şüphe)
  1. ki  bağlacı birleşik kelimeler de kurar:mademki, öyle ki, çünkü, halbuki, oysaki …
  1. EKSİLTİLİ CÜMLE

   Kimi, ya sonu dinleyence pek belli olduğu, ya da sözce bir duygusallık kazandırmak istedikleri zaman, yazarlar ya da konuşanlar, cümlelerini yarıda kesmek gereğini duyarlar.Bu kesik cümlelere eksiltili cümleler denir.Tabelalardan, ilanlardan, afişlerden başlayarak edebi yazılara kadar hemen her yazıda ya da konuşmada eksiltili cümlelere rastlarız.

  1. a) – Sinemaya gidecek misiniz?

-Evet  (gideceğim).

-Hayır (gitmeyeceğim).

  1. b) “Satılık arsalar”(bulunur),  “Kiralık” ( Bu ev ya da bu evin bazı kısımları kiralıktır.),  “Bir kişi Taksim’e”(Bu dolmuş bir kişi daha alırsa taksime gidecek.)
  2. c) “İşte sen, işte göğsüm, işte hançer!”

d ) “Bir karanlık vardı: Silme karanlık…Boğazdan bir ses çıkabildi: Ses, ölü bir ses…Dörtte üçü bize, birisi de Döne ‘ye…Döne sen doğru evine…”

  1. e) “Bir sıçrarsın çekirge, iki sıçrarsın çekirge…”
  2. f) “Seni bir yakalarsam…” ,  “Ah, şu çocuk bir adam olsa!”
  3. g) “ On gün deyince, on birinci gün yallah!…” vb.

Ayrıca bakınız: Cümlenin Öğeleri

Bir yorum ekle

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.