Anlatmaya Bağlı Edebi Metinler

Anlatıcı Türleri

Anlatma esasına bağlı edebi metinlerde bakış açısı ve anlatıcının görünümleri 3 şekilde karşımıza çıkar:

1) Kahraman Bakış Açısı

     (Birinci Tekil Kişi Anlatımı)

Burada anlatıcı konumundaki kişi, yapıtın kahramanıdır. Anlatımda “gittim, baktım, çıktım…” şeklinde birinci tekil kişi ağzından eylemler ve başından geçen olaylar yansıtılır.

2) Gözlemci Bakış Açısı

     (Tanık Anlatımı)

Anlatıcı konumundaki kişi olayın dışında, olayları gözlemleyen ve gözlemlerini aktaran konumundadır. Anlatımda “gitti, baktı, çıktı…” şeklinde olaylar yansıtılır.

3) Hakim (İlahi/Tanrısal) Bakış Açısı

    (Üçüncü Tekil Kişi Anlatımı)

Anlatıcı konumundaki, kahramanın duygularını, düşüncelerini bilir.

Anlatıcı olayları, sadece dışarıdan gören değildir. Gözlemlerini “pişmanlık duyguları içinde gitti, hasret dolu gözlerle baktı, bir daha geri gelemeyeceği düşünceleri içinde evden çıktı…” şeklinde yansıtır.

ANLATMAYA BAĞLI EDEBİ METİN TÜRLERİ

Masal

  • Olaylar, belli bir zamana bağlanmaz: yer ve zaman belli değildir.
  • miş’li geçmiş zamanla anlatılır.
  • Tekerlemelere yer verilir.
  • Belli bir yazarı bulunmaz, anonimdir.
  • Milli duygularla dini inanışları işlemez, ulusal değildir. Evrensel nitelik taşır.
  • Eğitici nitelik taşır, didaktik ürünlerdir.
  • İyiler ödüllendirilir, kötüler cezalandırılır.
  • Olağanüstü kahramanlara ve olaylara yer verilir.
  • Hayvanların konuşturulduğu manzum olarak yazılmış masallara fabl denmektedir.

Destan

Bir milletin, tarihi kesin olarak bilinmeyen çok eski devirlerde başından geçen savaş, göç, doğal afet gibi olayları ve bunlar karşısında takındıkları tavırları anlatan manzum ürünlere destan (epope) denir.

Destanların Genel Özellikleri

  1. Destanların doğuşunda gerçeklik vardır,
  2. Yiğitlik, aşk, dostluk, ölüm ve yurt sevgisi gibi temalar işlenir.
  3. Manzumdur, bazıları, manzum şekilleri unutularak günümüze nesir hâlinde ulaşmıştır.
  4. Destan kahramanları olağanüstü özelliklere sahiptir ve olağanüstü olaylar içerir.
  5. Anonimdir.

Destan Çeşitleri

  1. a) Doğal Destan: Toplumun ortak malı olan (yazarı belli olmayan) ve birtakım olaylar sonucu kendiliğinden en oluşan destanlardır.
  2. b) Yapma Destanlar: Bir şairin, toplumu etkileyen herhangi bir olayı doğal destanlara benzeterek söylemesi sonucu oluşan destanlardır.

Yapma Destanlar

Fazıl Hüsnü Dağlarca:  Üç Şehitler Destanı                         Virgilius: Aeneis

Kayıkçı Kul Mustafa: Genç Osman Destanı                         Milton: Kaybolmuş Cennet

Mehmet Akif Ersoy: Çanakkale Şehitlerine                         Tasso: Kurtarılmış Kudüs

Ariosto: Çılgın Orlando

Halk Hikâyesi

  • Halk hikâyeleri, nazım, nesir karışımı bir yapıya sahiptir.
  • Hikâyede olaylar mensur (düz yazı), duygu ve heyecanı ifade eden bölümler ise manzum (şiir) olarak söylenmektedir.
  • Hikâyelerin girişinde de tıpkı masallarda olduğu gibi kalıplaşmış ifade vardır.
  • Güzellerin ve çirkinlerin tasviri, tıpkı masallarda olduğu gibi kalıplaşmış cümlelerle ifade edilir.
  • Halk hikâyelerinin konuları genellikle aşk (Ercişli Emrah, Derdiyok ile Zülfü Siyah, Arzu ile Kamber, Tahir ile Zühre, vb.) ve kahramanlık (Köroğlu, Kaçak Nebi, vb) tır.
  • Halk hikâyelerini meydana getiren olaylar gerçek veya gerçeğe yakındır. Bu sebeple oluştukları devrin tarihî olayları bazen aynı şekilde bazen de hikâye gerçekliği içinde yer alır.(Köroğlu – Celalî isyanları, Erişli Emrah – Şah Abbas’ın Van kalesini Kuşatması vb.)
  • Pek çok olayda olağanüstülükler vardır.
  • Hikâyelerde, kahramanın en büyük yardımcısı, Hazreti Hızır’dan sonra attır.
  • Kahramanlar, bazen insan dışındaki varlıklarla da konuşurlar.
  • Halk hikâyeleri genellikle “mutlu son”la biter. Ancak, “Kerem ile Aslı”, “Tahir ile Zühre” gibi bazı hikâyelerde âşıkların bir araya geldikleri anda öldükleri de görülür.
  • Birkaç İran-Hint ve Arap kaynaklı halk hikâyesinin dışında diğerleri millidir ve hemen hemen bütün Türk dünyasında anlatılır (“Tahir ile Zühre”, “Âşık Garip”).

Mesnevi

  • Sözlük anlamı “ikişer ikişer, ikili” demektir.
  • Her beytin dizeleri kendi aralarında uyaklı, aruz kalıplarının kısa olanları ile yazılan uzun bir nazım biçimine verilen addır.

a                   Hudâyâ bize tevfîki refîk it

a                   Makâm-ı hakka tahkîki tarîk it

b                   İlâhî âciz ü hâr u nahîfem

b                   Kavî bî-çâre vü süst ü za’îfem

  • İran edebiyatında ortaya çıkmış, Arap ve Türk edebiyatlarına İranlılardan geçmiştir.
  • Mesneviler, bir hikâyenin anlatılması ve uzun yazılması dolayısıyla doğu edebiyatları içindeki romanlar olarak adlandırılabilir.
  • Mesnevilerdeki beyit sayısı binlerle ifade edilir: Mevlana’nın Mesnevi’si 25.700 beyit

civarındadır.

Not: Edebiyatımızdaki ilk mesnevi ve aruzla yazılan ilk yapıt Yusuf Has Hacib’in yazdığı Kutadgu Bilig adlı eserdir.

Manzum Hikaye

Tarih içinde şekillenen birçok türün, özelikle de şiir ve hikâyenin, farklı yapılarda bir araya geldiği görülür. Bu türler arasında en bilinenleri epope (destan), mensur şiir (düzyazı şiir), manzum hikâyedir. Yalnız bu türler arasında özellikleri açısından birbirlerine çok yakın olanları olduğu gibi, şiirden daha çok nesre yakın duranları da vardır.

Mensur şiir: Şiir ile hikâye arasındaki türlerden biri olan mensur şiir, şeklen nesri andıran yani vezinsiz, kafiyesiz olarak düzyazı gibi yazılan ancak şiirsel unsurlarla (iç kafiye/ seci, iç ahenk, şairane benzetmeler, duygu yüklü ifadeler vb.) beslenen; şiirle nesir arasında nesirden çok şiire yakın duran kısa metinlere verilen addır.

Örnek

“Denizlerimizde boğuluruz! Yakamozlar kurtarıcımız olur! Sessizlik yağmura dönüşür, yağmur hüzne! Hüzün olurum. Buram buram

hüzün kokar her yanım. Hasret kokar! Hayal kurarım. Hayallerim gerçeğimi taşıyamaz olur. Vazgeçerim! Önce de senden vazgeçerim

hep! Vazgeçmek kâr etmez! Ertelerim hep seni! Yağmurları ertelerim! Bulutların güneşi sakladığı gibi bugünü saklarım yarınlara!”

Aslında bu metinde şiirsel bir söylem havası taşıyan her birimi alt

alta yazdığımızda metnin şiire yakınlığı ortaya çıkar:

Denizlerimizde boğuluruz!

Yakamozlar kurtarıcımız olur!

Sessizlik yağmura dönüşür, yağmur hüzne!

Hüzün olurum.

Buram buram hüzün kokar her yanım.

Hasret kokar!

Hayal kurarım.

Hayallerim gerçeğimi taşıyamaz olur.

Vazgeçerim!

Önce de senden vazgeçerim hep!

Vazgeçmek kâr etmez!

Ertelerim hep seni!

Yağmurları ertelerim!

Bulutların güneşi sakladığı gibi

Bugünü saklarım yarınlara!

Manzum Hikâye: Türk edebiyatında manzum hikâyenin köklü bir geçmişi vardır. Edebiyatımızda bilinen ilk manzum hikâye örneği Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig’idir. Ondan sonra Türk şairleri daha çok mesnevî formu içinde bu türün örneklerini vermişlerdir. Tanzimat yıllarından itibaren ise Şinasi’nin, Abdülhak Hamit’in, Tevfik Fikret ve Ali Ekrem’in, Mehmet Emin ve Mehmet Âkif’in farklı özellikler gösterseler de birçok manzum hikâye yazdığı görülür.

Manzum hikâyeyi şiirden ayıran birçok özellik vardır:

Manzum hikâyelerde bir olay örgüsünün bulunması, zaman, mekân ve kişilerin çok belirgin vasıflara sahip olması, kurmaca anlatıcının olaylar üzerindeki hâkimiyeti gibi özellikler manzum hikâyeleri hikâyeye yaklaştırmakta, şiirden uzaklaştırmaktadır. Bu tür metinlerin şiir değil de “manzume” olarak adlandırılmasında da bu özellikler rol oynamıştır zaten.

Manzum hikâyelerin ya her dizesi ya da birbirini takip eden iki veya üç dizesi birer cümle niteliğindedir. Eğer cümle bir mısrada bitmiyorsa alt mısralarda bitirilir. Manzum hikâyelerin çok büyük oranda bu özelliğe sahip olması, dizelerin yan yana yazılması hâlinde bir nesir metniyle karşılaşacağımızı gösterir.

Hikaye

Öykü, yaşanmış ya da yaşanabilecek olayları anlatan ilgi çekici yazılardır. Okuyucuya yaşamdan bir sanal kesit sunar. Çoğu hayal ürünü olduğu halde, anlatılanlar gerçekmiş gibi okuyucuyu etkiler. Okuyucu öyküleri severek okur, çünkü anlatılanlarda kendinden ya da çevresinden bir şeyler bulur.

Öykünün ögeleri: “kişiler, olay, yer ve zaman”dır.

Öyküde olay plânı üç bölümdür: “serim, düğüm, çözüm”.

Serim: Öyküdeki olaya giriş paragrafı ya da paragraflarıdır.

Düğüm: Öykünün gelişme paragraflarıdır. Betimlemeler, duygular, duygu çatışmaları, çözümlemeler, ana olay, ona bağlı yan olaylar ile karşılıklı konuşmaların bulunduğu paragraflar hep bu bölümdedir. Olayların düğümlendiği yerlerde düğüm paragrafları vardır. Okuyucunun merakı bu paragraflarda doruğa ulaşmalıdır.

Çözüm: Öykünün büyüklüğüne göre birkaç paragraflık bölümdür.

Dünya Edebiyatında İlk Öykü: Decameron Öyküleri – Boccacio

Türk Edebiyatında İlk Öykü: Letaif-i Rivayat-Ahmet Mithat Efendi

Modern İlk Öykü: Küçük Şeyler-Sami Paşazade Sezai

Öykü Türleri

Klasik (Olay) Öykü:

Maupassant tarzı öykü de denir.

Ömer Seyfettin, Refik Halit Karay, Sabahattin Ali bu türün başarılı örneklerini vermişlerdir.

Giriş, gelişme ve sonuç (serim, düğüm, çözüm) bölümleri olan, şaşırtıcı sonla biten öykü türüdür.

Modern (Durum-Kesit) Öykü:

Çehov tarzı öykü de denir.

Bu tür öyküde olay yoktur, yazar yaşamdan bir kesit sunar, hayatın belli bir anı yansıtılır.

Türk edebiyatında Sait Faik, Memduh Şevket Esendal bu tarzın başarılı örneklerini vermişlerdir.

Roman

Yapı olarak sanki iç içe birçok öyküden kurulmuştur. Romanda, okuyucuya yaşamdan sanal bir örnek sunulur. Roman türü eski destan ve masalların, bir görüşe göre mesnevilerin zamanla gerçek dışı ögelerinden sıyrılarak yaşanabilir biçime getirilmesiyle ortaya çıkmıştır.

Roman Çeşitleri

Tarihi Roman: Tarihi belgelerden ve olaylardan hareket ederek oluşturulan romandır.

Töre Romanı: Toplumun yaşayış tarzını, geleneklerini, adetlerini işleyen romandır.

Psikolojik Roman: Kahramanların ve kahramanların içinde yaşadığı toplumun hayata bakış açılarına, olaylar karşısındaki psikolojik durumlarına yer veren romandır.

Egzotik Roman: Uzak ve yabancı ülkelerin doğa ve insanlarını anlatan romandır.

Tezli Roman: Bir görüş veya düşünceyi savunan romandır.

Polisiye Roman: Bir adaleti ilgilendiren bir olayın (cinayet, hırsızlık, kaçakçılık…) yansıtıldığı romandır.

Roman Türü İle İlgili Bilinmesi Gerekenler

İlk Roman Çevirisi: Fenelon’dan Telemak (Yusuf Kamil Paşa)

İlk Roman: Taaşşuk-ı Talat ve Fıtnat (Şemsettin Sami)

İlk Edebi Roman: İntibah (Sergüzeşt-i Ali Bey) (Namık Kemal)

İlk Köy Romanı: Karabibik (Nabizade Nazım)

İlk Realist Roman: Araba Sevdası (Recaizade Mahmut Ekrem)

İlk Psikolojik Roman: Eylül (Mehmet Rauf)

İlk Modern (Batılı) Roman: Mai ve Siyah (Halit Ziya)

İlk Tezli Roman: Zehra (Nabizade Nazım)

Yorum yap

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.